چاكسازی لە بواری كۆمەڵایەتیدا  :

چاكسازی لە بواری كۆمەڵایەتیدا  :

لەوانەیە یەكێك بپرسێت، ئایا پێویستمان بە چاكسازی كۆمەڵگە دەبێت ئەگەر تاكەكانی چاك بن؟

بەڵێ‌، كۆمەڵگە كەسایەتیەكی رەمزی هەیە لە تاك و بۆچوونەكانی پێكدێت، لەروویەكی ترەوە پێكهاتەكانی كۆمەڵگە بریتین لە خێڵا و خێزان و نەتەوە، لەلایەكی تریشەوە لە دامەزراوەكانی كۆمەڵگەی مەدەنی و ئەهلی و خێری و دارایی پێكدێت.

كۆمەڵگە رۆڵێكی گرنگی هەیە لە چاكسازی تاك و گەندەڵ بوونیدا، لە روویەكی ترەوە ئەگەر بەرپرسیارێتی كۆمەڵگە بچەسپێت ئەوە دەبێتە رێگرێك لە بەردەم بڵاوبوونەوەی خراپە هەتا ئاستێكی زۆر، كۆمەڵگە دەپارێزێت لە لادان و وێران بوون.

هەموو ئەو دیاردە كۆمەڵایەتیانەی كە لە كۆمەڵگەدا دەردەكەون لە گەندەڵی و چاكی و هێز و لاوازی و شكست و سەركەوتن و پێشكەوتن و دواكەوتن و هەروەها لە دواكەوتنی شارستانیەتیشدا، ئەمانە هیچیان لە خۆوە نەهاتوون، بەڵكو ئەگەر بە پێوەری (فقە المیزان)  لێكیان بدەینەوە و بگەڕێینەوە بۆسەر هۆكارەكانی، ئەوا هەریەكەیان بە لادان یان رۆیشن لەسەر ئەو سروشت و نەخشە رێگایە دەبێت كە خوا لە گەردووندا دایناوە، لە رووە ئیجابیەكەیەوە دەستگرتن بە هۆكارەكانەوەو وەڵامدانەوەی فەرمانەكان و گوێگرتن بۆ ئەو باوەڕەی كە داوا لە مرۆڤ دەكات بۆ گرتنەبەری هۆكار و بوونی پلان لە ژیاندا، دەبێتە مایەی سەركەوتن هەروەك ئیبن خەلدون زۆر گرنگی بەم لایەنە دەدات و بە گرنگی باسی كردووە.

بەڵام مسوڵمانان ئەمڕۆ بە تەواوی وازیان لە ئەم نەخشە رێگایە هێناوەو دەستی  پێوە ناگرن، لە بەرامبەردا رۆژئاوا دەستی پێوە گرتووە و كۆمەڵگەكانی لەسەر بنیاتناوەو لە بەرگێكی رۆژئاواییدا جارێكی تر بۆ ئێمەی دەنێرنەوەو گەلە مسوڵمانەكانیش بە تامەزرۆوە باوەشی بۆ دەگرنەوە.

گرنگی تاك دەتوانێت گرنگی كۆمەڵگەش بگۆڕێت، ئەمەش دەتوانین لە بەرئەنجامی ئەوەوە بیڵێین كاتێك كە یوسف (سەلامی خوای لەسەر بێت) براكانی ناسیەوە كە هاتن بۆلای بۆ ئەم مەبەستە جامەكەی خستە باری یەكێكیانەوە، پاشان فەرمانی پێ‌ كردن كە كاروانەكەیان رابگرن و بگەڕێن بۆ جامی پاشا، سزای ئەوەشیان كە جامەكە لە بارەكەیدا بێت دەبێت بگیرێت لەكاتێكدا كە براكانی بانگكران بۆ لێپێچینەوە، لەوكاتەشدا دەستبەرداری ئەو رق و بوغزە نەبوون كە پێشتر هەیانبوو لە براكەیان وتیان [إِنْ ێسْڕقْ فَقَدْ سَرَقَ أَخ ڵهُ مِنْ قَبْلُ] پێشەوا یوسف ئەم بوغزەی گەڕاندەوە بۆ ئەو ژینگەیەی كە براكانی تێیدا دەژیان و ئەو كۆمەڵگەیەش كە لێوەی هاتبوون، لەبەرئەوە پێی وتن: [أَنْتُمْ شَرٌّ مَكَانًا] “ئێوە لە خرابترین شوێنەوە هاتوون”، ئەویش لە روانگەی كاریگەری دیاردە كۆمەڵایەتیەكان لەسەریان ئەوەی پێ‌ وتن.

زانستی دەرونناسی، بەتایبەتیش زانستی دەرونناسی تاوان دەڵێت: كەسی تاوانبار هەوڵدەدات كە تاوانەكەی لەبەرچاو كۆمەڵگە جوان بكات، ئەویش لە رێگەی بەشداری پێكردنی زۆرترین ژمارەی خەڵك لەو تاوانەدا، پاشان دژایەتی كردنی چاكسازان و پیاوچاكان و شێواندنی ناوبانگیان، بۆئەوەی بارودۆخێك دروست بكات كە هەرچی دەیەوێت بیكات.

پێویستە زانایان و دەوڵەت توێژینەوە لەسەر كۆمەڵگە و دیاردەكانی بكەن و بزانن كە ئایا كۆمەڵگە بەرەو كوێوە دەچێت؟ ئەگەر بەرەوخێر چوو سوپاسی لەسەر بكەن و گەشەی پێ‌ بدەن، ئەگەر بەوشێوەیە نەبوو چارەسەری بۆ دابنێن لە رێگەی توێژینەوەو دانانی پلانی ستراتیجی و دۆزینەوەی چارەسەر نەك تەنها لە رێگەی ئامۆژگاری و تەكفیر و تەقاندنەوەوە.

دیاردە كۆمەڵایەتیەكان چارەسەریان لە رێگەی یاسا و دەستگرتن بە هۆكارەكان و نەخشە سروشتیەكانی خوای گەورە و لە رێگەی توێژینەوەی دەروونی و كۆمەڵایەتیەوە دەبێت، بۆ ئەم مەبەستەش پێغەمبەری خوا (د.خ) پێشەنگێكی زۆر چاكە بۆ هەموان.

ئایا جێگەی سەرسوڕمان نیە كە ئیسلام توانی كۆمەڵگەیەك بگۆڕێت كە نوقم بوو بوو لە دواكەوتوویی و گەندەڵی و خاوەنی بیروباوەڕێكی نەفامی بوو، لەناو زۆنگاوی خێڵایەتی و نەتەوەپەرستیدا دەژیان، كە خوای گەورە وەسفی دەكات (ئەوانە لە گومڕایی دان) بەڵام ئەم كۆمەڵگەیە گۆڕا بۆ كۆمەڵگەیەكی پاك و برایەتی و هاوسۆزی و لێبوردەیی، كە ئەمەش لە رێگەی چەند قۆناغێكەوە بوو كە تیایدا گەندەڵی چارسەر كرا و بەرنامەی چاكسازی بۆ دانرا و بەسەریدا جێبەجێ‌ كرا، پێغەمبەری خوا لە رێگەی وەحیەوە كۆمەڵگەیەكی بنیاتنا كە لەسەر بنەمای رێز و خۆشەویستی بوو هەتا بەجۆرێك بوو كە خوای گەورە شایەتی لەسەر داو ناوی برد بە باشترین كۆمەڵگە لە نێوان هەموو كۆمەڵگەكانی دنیادا.

پێغەمبەری خوا (د.خ) ئەو كۆمەڵگەیەی لەسەر هەندێك بنەما دان، كە ئەوانیش  :

یەكەم/ گۆڕینی بیروباوەڕ لە شیرك و ئەفسانەوە بۆ یەكتاپەرستی، لە پاڵدانەوەو تەمبەڵیەوە بۆ باوەڕی كاریگەر و چالاك.

زۆرێك لە ئێمە پڕوپاگەندەی ئەوە دەكەین كە لەسەر باوەڕی یەكتاپەرستین، بەڵام ئەم باوەڕە چالاك و كاریگەر نیە، خوای گەورەش باوەڕێكی ناوێت كە بەرهەمدار نەبێت و كاریگەری لە دەوروبەر دروست نەكات و نەبێتەهۆی گۆڕانكاری وەك دەفەرموێت: [يا أَیهَا الذینَ أمَنوا أ‌مِنُوا] واتە: ئیمانتان بەگەڕ بخەن و بیكەنە هۆكاری بەرهەمهێنانی خێر و بیكەنە پاڵنەرێك بۆ رۆیشتن بەرەو چاكە، دەست بە هۆكارەكانی چاكەخوازیەوە بگرن و با بیروباوەڕەكەتان ببێتە رەوشت و زانست و كاری چاك.

دووەم/ پەیوەست كردنی دروشمەكانی عیبادەت بە ئەو شوێنكارانەی كە بەجێی دەهێڵت ئەویش لە رێگەی پاراستنی پەیوەندی نێوان خوا و بەندە و دروستكەرەكەی، زیندوو كردنەوەی ئەم شوێنكارانەش لە رەوشت و بەندایەتی و ئەخلاقدا، بۆ نموونە نوێژ داوات لێ‌ دەكات كە فەرمان بە چاكە بكەیت و لە خراپە دوور بكەویتەوەو تەنها وەرزشێك نەبێت كە ئەنجامی دەدەیت، هەروەها زەكات دەبێت ببێتە مایەی پاككردنەوەی دەروون لە چروكی و بەخیلی و خۆشەویستی سامان و تەماعكاری نەك ببێتە منەتێك و شكاندنی شكۆی بەرامبەرەكان، هەموو عیبادەتەكانی تریش فەلسەفەی تایبەی خۆیان هەیە كە دەبێت بەوشێوەیە جێبەجێ‌ بكرێن، ئەم بەرهەمە ئیمانیانە بەڵگەی تەواو دەدەن بە دەستەوە لەسەر راستی ئیمان و چەسپاندنی لە دڵدا، ئەمەش وەڵامە بۆ ئەو پرسیارەی كە دەڵێت: ئایا راستی ئیمانی تۆ چەندە!؟ بۆ هەموو شتێك راستیەك هەیە دەبێت لە واقیعدا ببینرێت.

سێهەم/ پێغەمبەری خوا (د.خ) كۆمەڵگەیەكی مرۆیی ئیسلامی راستەقینە و بێ‌ وێنەی دروست كرد، ئەویش لە رێگەی دروستكردنی برایەتی لە نێوان كۆچبەران و پشتیوانان، كە وای لە تاكەكانی ئەوس و خەزرەج كرد كە لە پێناو چەسپاندنی ئەم برایەتیەدا قوربانی بە هەموو شتێكی بەرز و بەنرخ بدەن، لە بەرامبەریشدا كۆچبەرەكان بە قەناعەت و پاكداوێنی بوونی خۆیان سەلماند.

مسوڵمانەكان لەو كاتەدا كە دروشمی برایەتیان بەرز كردبۆوە وەك ئەوەی ئێستا نەبوو چونكە لە ئێستادا هەموو مسوڵمانێك دروشمی برایەتی و یەكێتی بەرز كردۆتەوە، بەڵام كاتێك كە لە بێژنگی دەدەیت تەنها سەرابێكە و راستی تێدا نیە و لە رێگەی ئەم بانگەشانەوە تەنها دەیانەوێت پارێزگاری لە كورسیەكانیان بكەن، هەندێكی تریش دەیانەوێت ئوممەتی ئیسلامی پارچە پارچە بكەن و هێزی نەهێڵن و ببێتە پارویەكی ئاسان بۆ دوژمنەكانی، بۆئەوەی ئەو كەسە لەلایەن دوژمنانەوە قبوڵا بكرێت. بەهۆی دامەزراندنی كۆمەڵگەی مەدەنی ئیسلامی لە شاری مەدینەی پیرۆز چینایەتی لەم كۆمەڵگەیەدا نەما بەتایبەتیش لە رووی دارایی و سەرمایەداری و شۆڤێنی و خێڵەكی و نەتەوەیی و خێزانی، لە چوارچێوەی رێكخستنێكی ورد و نوێدا داڕێژرایەوە، لە بازنەی ئینتیما بۆ خوای گەورەو پێغەمبەر و باوەڕداران، كۆمەڵگەی مسوڵمانان لەو رێگەیەوە گۆڕا بۆ كۆمەڵگەیەكی چالاك لە رێگەی دامەزراوەكانی و كۆمەڵگەی مەدەنی و دارایی و راگەیاندن و خێرخوازی كە لەم رێگەیەوە كاروباری وڵات دەبرێت بە رێوە .

پێغەمبەری خوا (د.خ) پلانێكی دانا بۆ گەشەپێدانی ئابوری لە رێگەی وەقف و سەرچاوەكانیەوە، هەروەها لە رێگەی سیستمی (حسبە)وە كاروباری گشتی كۆمەڵگەی رێكخست.

ئەگەر دەمانەوێت كۆمەڵگەكانمان بەرەو چاكسازی بڕۆن ئەوە رێگەیەكی دیار و رۆشن هەیە كە پشت دەبەستێت بە زانستی كۆمەڵناسی و عەقیدە و شەریعەت، هەموو تاكێك لە ئێمە ئەم داواكاری چاكسازیە رووی تێدەكات لەبەرئەوە پێویستە خاوەنی ئیمانێكی كاریگەر و ئاراستەپێدراو بێت لەهەمانكاتدا ئەو برایەتیەی كە باسی دەكەین لەگەڵا باوەڕداران و سەرجەم مرۆڤایەتی دا راستەقینە بێت و تەنها شتێكی رۆتین نەبێت.