خوێندنەوەیەك بۆ كتێبی فیقهی پێوان (فیقە المیزان) دكتۆر عەلی قەرەداغی :

خوێندنەوەیەك بۆ كتێبی فیقهی پێوان (فیقە المیزان) دكتۆر عەلی قەرەداغی :

بەشی دووەم

نوسینی :د. علی محمد الصلابی  :

كلیلی كلیلەكان بۆ تێگەیشتن لە زانستە ئیسلامی و مرۆییەكان.(2)

ئەم وتارەم تەواوكەری وتاری پێشوومە بۆ خوێندنەوەی كتێبی (فقە المیزان)ی دكتۆر عەلی قەرەداغی، كە باس لە پێوەرەكانی ئەم فیقهە و بنەماكان فیقهێكی هاوسەنگ دەكات بۆ گەیشتن بە راستی و میانڕەوی، هەروەها رەنگدانەوەی فیقهی میزان لە ژیاننامەی پێغەمبەر و خەلیفەكانی راشدین (خوا لێیان رازی بێت) دەكات، چونكە دادپەروەری تەواو ناچەسپێت تەنها لە رێگەی بوونی پێوەرەكانی داد نەبێت لەڕووی ماف و ئەركەكانەوە و زانینی هەموو كارەكان و هەموو بەرپرسیارێتیەكان، ئەمانە دەبێت بە پێوەری راست و دروست و گونجاو لەگەڵیدا هەڵسەنگێندرێن، ئەویش لەژێر رۆشنایی شەریعەتی ئیسلامی و بنەماكانی و ئەزموونەكان و ئوممەت و ئایندەیدا.

  • فیقهی پێوان (فقە المیزان)، بنەماكا ن و رەگەزەكانی.

دكتۆر قەرەداغی لە كتێبەكەیدا باس لە بنەما و رەگەزەكانی فیقهی پێوان دەكات و رونی كردۆتەوە كە بۆ هەموو حوكمێكی شەرعی سەنگی تایبەتی هەیە، بەهاكەشی لە رێگەی ئەوەوە دەبێت كە دەبێت بخرێتە تەرازوی تایبەتیەوە، لێرەدا پێوەر هەیە تایبەتە بە دنیا و پێوەریش هەیە تایبەتەبە دواڕۆژ.

پێوەر هەیە بۆ جیهانی فیزیك، پێوەر هەیە بۆ جیهانی میتافیزیك، پێوەر هەیە بۆ شەڕ و ئاشتی و پێوەر هەیە بۆ بانگەواز، پێوەر هەیە بۆ حوكمە شەرعیەكان كە بەهۆیەوە سەنگی هەر حوكمێكی شەرعی دەناسرێت، پێوەر هەیە بۆ ماف و ئەركەكان كە بەهۆیەوە هەریەك لە ماف و ئەركەكان دەناسرێن.

پێوەر هەیە بۆ هاوسەنگی كردن لە نێوان زانستە مرۆییەكان و زانستە شەرعیەكان، چونكە لەم رێگەیەوە هەر حوكمێك دەناسرێت ئایا فەرزی كیفایەیە یان فەرزی عەین یان سوننەتە یان مباح.

پێوەر هەیە بۆ بەرژەوەندی بۆ گەندەڵی، لەناو ئەم پێوەرانەشدا پێوەری جیاواز هەیە لەڕووی بەهێزی و لاوازی و تاك و كۆمەڵا و دەوڵەتەوە.

پێوەرەكانی چەسپاو و گۆڕاوەكان، كە بەهۆیەوە سەنگی چەسپاوەكان و گۆڕاوەكان دەزانرێت، هەروەها هەریەك لە چەسپاوەكانیش و گۆڕاوەكانیش سەنگی تایبەتی خۆیان هەیە، هەروەك چۆن بۆ پێوانی شتە ماددیەكان و شیكاركردنیان پێوەری خۆی هەیە، پێویستە بۆ شتە مەعنەویەكانیش بنەمای تایبەتی خۆی هەبێت كە جیاواز بێت لەوانەی پێش خۆی.

دكتۆر قەرەداغی لە كتێبەكەیدا باس لە پێوەرەكانی كێشان دەكات و ئەوە روون دەكاتەوە كە لە قورئاندا كۆمەڵێك پێوەر هەیە بۆ زانینی ئەوەی كە كامیان سەنگی زیاترە یان كێشی كەمترە لە چوارچێوەی بەهاو ئەحكامە شەرعی و چالاكی و بەرپرسیارێتیەكان، واتە هەموویان لەیەك ئاستدا نین، ئەگەر سەیری دەقەكان بكەین پێمان دەڵێن كە گەورەترین تاوان بڕیاردانی هاوەڵە بۆ خوا، بەڵام تاوان لەو بچوكتر هەن كە مایەی لێخۆشبوونی خوان، خوای گەورە دەفەرموێت: [إِنَّ اللَّهَ لا ێغْفِرُ أَنْ یُشْرَكَ بِهِ ۆێغْفِرُ مَا دُونَ ذلِكَ لِمَنْ ێشَاء ۆمَنْ یُشْڕكْ بِاللَّهِ فَقَدِ افْتَرَی إِثمًا عَظیمًا] (سورەتی النساء : 48)، لەدوای ئەوەوە حەوت یان نۆ تاوانە گەورەكە دێت ،كە شەرع بە لەناوبەر ناویان دەبات ،پاشان باس لە تاوانە گەورەكانی تر و بچوكەكان و سوربوونیان لەسەریان دەكات، پاشان باس لە تاوانە بچوكەكان دەكات بەبێ‌ سوربوون لەسەری، كە خوای گەورە بە (اللمم) ناویان دەبات وەك دەفەرموێت: [الَّذینَ ێجْتَنِبُونَ كَبَائِرَ الْإثمِ ۆالْفَۆاحِشَ إِلا اللَّمَمَ إِنَّ رَبَّكَ ۆاسِعُ الْمَغْفِرَ] (سورەتی النجم: 32) هەروەها دەفەرموێت [إِنَّ الْحَسَنَاتِ یُذهِبْنَ السَّیِّئَات] (سورەتی هود: 114)، بەم شێوەیە فەرمانەكانی خوا ریز دەكرێن كە لە یەكەمیاندا فەرز كردنی ئیمان هەیە بە شەش ئەركانەكەیەوە، لەناو ئەم ئەركانانەشدا رێكخستنی تر هەیە، باوەڕبوون بەخوای گەورە دەكەوێتە لوتكەوە، پاشان پێنج ئەركانەكانی ئیسلام كە ریزكراون لە شایەتی دان كە لە پلەی یەكەمدایە پاشان نوێژ و رۆژ و حەج و ریزكراون.

  • فیقهی پێوان و ئاستی كردەوەكان.

دكتۆر قەرەداغی لە كتێبەكەیدا باس لە ئاستی كردەوەكان دەكات ئەویش بەپێی زانینی پێوەرەكان، ئەوەش روون دەكاتەوە كە پێوەرەكان و ئاستە مەعنەویەكان ناكۆتان، پاشان باس لە هەڵسەنگاندن دەكات لەناو دەقەكاندا وەك دەڵێت :”هەڵسەنگاندن لەناو دەقەكاندا پێویستی بە تێگەیشتنی قوڵا هەیە ،لە زانیتی ئوصولی فیقه و ئامانجەكانی شەریعەت و زمانی عەرەبی و سیاق و چاودێری بنەماكانی تەرجیح و تەوفیق”.

لە كتێبەكەیدا توێژینەوەیەكی گرنگ دەكات بۆ هاوسەنگی لەنێوان گەردوون و مرۆڤ و شەریعەت، ئەوەش روون دەكاتەوە كە ئیسلام هەموو لەسەر تێگەیشتنی دوالیزمەیی بنیات نراوە. واتە خوێندنەوەی تاك لایەنە نیە، فیقهی پێوان ئامانجی گەیشتنە بە ئاینێكی هاوسەنگ و فیكر و شارستانیەتی هاوسەنگ، بۆ ئەم مەبەستەش لە بواری عەقیدە و شەریعەت و دنیا و دواڕۆژ و عیبادەت و عیبادەتەكان و مامەڵەی دارایی و شارستانی نموونە دەهێنێتەوە.

  • فیقهی پێوان و میانڕەوی.

دكتۆر قەرەداغی وای دەبینێت كە جێبەجێكردنی فیقهی میزان بەوردی ئەنجامەكەی گەیشتن بەراستی و میانڕەوی و دادپەروەریە، گەردون لەسەر هاوسەنگی بنیاتنراوە، خوای گەورە دەفەرموێت: [ۆأَنْبَتْنَا فِیهَا مِنْ كُلِّ شَیْء مَوْزُونٍ] (سورەتی الحجر: 19) مرۆڤ هاوسەنگە لەڕووی دروستبوون و پێكهاتە ماددیەكان وەك دەفەرموێت: [ڵقَدْ خَڵقْنَا ٱلْإِنسَنَ فِی أَحْسَنِ تَقْوِیمٍ] شەریعەت لەخودی خۆیدا هاوسەنگە، چونكە لەلایەن خوایەكی داهێنەری گەورەوە هاتووە، ئەمەش لە ئایەتی [أَڵا ێعْڵمُ مَنْ خَڵقَ ۆهُۆ ٱللَّطیفُ ٱلْخَبِیرُ] (سورەتی الملك: 14) دەبینرێت، لێرەدا ئیشكالیەت لە تێگەیشتن و دابەزاندنیدایە بەشێوەیەكی ورد، لەبەرئەوە پێویستە تێگەیشتنێكی هاوسەنگ و فیقهێكی هاوسەنگ هەبێت بۆئەوەی هەڵس و كەوت و مامەڵە شەرعیەكانمان هاوسەنگ بێت.

لە بەشی سێهەمدا دكتۆر باس لە مەشروعیەتی فیقهی پێوان دەكات، ئەوەش روون دەكاتەوە كە خوێندنەوەیەكی چەسپاوە لە ئەم شەریعەتە و بۆ ئەم مەبەستەش بەڵگەی ئایەتی قورئان دەهێنێتەوە وەك ئایەتی [ڵقَدْ أَرْسَلْنَا رُسُڵنَا بِالْبَیِّنَاتِ ۆأَنْزَلْنَا مَعَهُمُ الْكِتَابَ ۆالْمِیزَانَ لِێقُومَ النَّاسُ بِالْقِسْط] (سورەتی الحدید: 25)، ئەوەش روون دەكاتەوە كە ئەو پێوەرەی كە باسكراوە ئەو پێوەرانە نین كە ماددەی پێ‌ دەپێورێت، چونكە شتە ماددیەكان لەسەر زەوی ناسراون و پێوەرەكانیان دیارە، بەڵام ئەوەی كە ئەمڕۆ مرڤایەتی پێویستی پێیەتی بریتیە لە رێنمایی خوا كە قورئان و رێبازی پێغەمبەرەكیەتی (د.خ).

لە رێگەی كێشان و پێوانەكان كە ماف و ئەرك و ئەحكام و عەقیدەكان دەپێوێت، واتە پێوەرەكان بواری ماددی و مەعنەوی دەگرێتەوە، قورئانیش ئەوە روون دەكاتەوە كە هەموو شتێك لەسەر پێوەرێكی تایبەت دانراوە، زەوی و ئاسمانەكان هەریەكەیان پێوەری تایبەتی خۆی هەیە كە لەسەری وەستاوە، خوای گەورە دەفەرموێت: [ۆالسَّمَاء رَفَعَهَا ۆۆضعَ الْمِیزَانَ] یان دەفەرموێت: [ۆالْأَرْض مَدَدْنَاهَا ۆأَلْقَیْنَا فِیهَا رَۆاسِێ ۆأَنبَتْنَا فِیهَا مِن كُلِّ شَیْء مَّوْزُونٍ]، تەنانەت پێوەرەكانی رۆژی دوایی جیاوازن لە پێوەرەكانی دنیا، خوای گەورە دەفەرموێت: [ۆنَضعُ الْمَۆازِینَ الْقِسْط لِێوْمِ الْقِێامَەِ فَڵا تُظڵمُ نَفْسٌ شَیْئًا].

  • فیقهی پێوان لە ژیاننامەی پێغەمبەردا .

دكتۆر قەرەداغی زیاد لە 23 ئایەت بەنموونە دەهێنێتەوە كە بە روونی باسی ئەوە دەكەن كە بۆ هەموو شتێك پێوەرێكی خۆی هەیە ئەویش بۆئەوەی ژیان بە رێكی بڕوات، ئەوەی زانراوە كە تەنها بە پشت بەستن بە پێوەرە ماددیەكانی دادگەری ناچەسپێت، دادپەروەری تەواو جێبەجێ‌ نابێت تەنها بەبوونی پێوەرەكانی داد نەبێت لەڕووی ماف و ئەركەكاندا، چونكە دەبێت هەر كردار و بەرپرسیاریەتێك بزانرێت و هەریەكەیان بەپێوەرێكی راست و گونجاو بزانرێت، ئەوەی روون كردۆتەوە كە هاوەڵە بەڕێزەكان زۆر بەشوێن ئەوەدا گەڕاون كە پێوەری سەنگەكان بزانن، چونكە قورئانی پیرۆز ئەو رێكخستنە باش و بەهێز و بەڕێزەی فێركرد بوون، هاوەڵان پرسیاریان لە باشترین و چاكترین دەكرد، هەروەها پرسیاریان لە دڵسۆزی و خراپی دەكرد و دەگەڕان بەشوێن ئەو كردارە باشەی كە بیانخاتە بەهەشت، ئەوان لە پێغەمبەری خواوە گوێیان لە وەڵامی تەواو دەبوو لەم بارەیەوە، ئەمە سەرەڕای كە ئەوان پەروەردەیەكی پڕاكتیكیان هەبوو، پێغەمبەری خوا پێشەنگ بوو بۆیان ،لەسەر فیقهی پێوان و هاوسەنگی پەروەردەی دەكردن.

دكتۆر بەدرێژی لەم كتێبەدا باس لە ژیانی پێغەمبەر دەكات، جەخت لەوە دەكاتەوە كە ژیان لەسەر كۆمەڵێك پێوەر بنیات نراوە ،كە وردە لە هەڵس و كەوت و چالاكی  و مامەڵەی لەگەڵا خەڵكدا، پێغەمبەر پێوەرەكانی لە قورئان وەرگرتبوو، پێغەمبەر بۆ خۆشی قورئانێكی زیندو بوو كە لە نێویاندا دەجوڵا.

كۆمەڵێك نموونە دەهێنێتەوە ئەوەی كە پەیوەندی هەیە بە خوێندنەوەیەكی گشتگیر ،لە یەكەم سورەت و یەكەم ئایەتدا كە دابەزیە سەر پێغەمبەر بۆئەوەی ببێت بە بەڵگە لەسەر بەهێزی كێش و قورسایی لە دەرونی پێغەمبەردا و دروستكردنی ئوممەت، چونكە بەبێ‌ بوونی ئەمە وێنا ناكرێت، كارەكە بە زانست و یەكتاپەرستی دەست پێ‌ دەكات خوای گەورە دەفەرموێت: [فَاعْڵمْ أَنَّهُ ڵا إِڵهَ إِلَّا اللَّهُ ۆاسْتَغْفِرْ لذنبِكَ ۆلِلْمُۆْمِنِینَ ۆالْمُۆْمِنَاتِ ۆاللَّهُ ێعْڵمُ مُتَقَلَّبَكُمْ ۆمَثۆاكُمْ] زانست پێش كردەوەیە مەرجێكە بۆ راستی ئیمان و شتی تر، لەمەوە تێدەگەین كە تەرازوی خوێندنەوەی گشتی رەها بۆ پەرتوك و گەردوون و مرۆڤ و تایبەت نیە بە قورئان و ئاین ، ئەوەش تێدەگەین كە تەرازوی راست ئەوەیە كە لەژێر سێبەری عەقیدە و ئەخلاقدا بێت [اقْرَأْ بِاسْمِ رَبِّكَ اڵّذی خَڵقَ] هەروەها خوێندنەوەی ئازاد لەژێر سێبەری كەرامەتی مرۆڤ و مافەكاندا [اقْرَأْ ۆرَبُّكَ الْأَكْرَمُ] واتە رێزگرتن لە مرۆڤ، ئەوەش روون دەكاتەوە كە فەرمانەكانی خوا گرنگی دەدات بە گەورەیی رەوشتی پێغەمبەر و گەشەكردن و پەروەردەی لەپێش فەرمانكردن بە بانگەواز، فەرمانی پێ‌ دەكات بە شەونوێژ و خوێندنی قورئان [ێا أَیُّهَا الْمُزَّمِّلُ. قُمِ اللَّیْڵ إِلَّا قَلِیلًا] هەروەها فەرمان دەكات بە یادی زۆری خوا و خۆ یەكلاكردنەوە بۆ عیبادەتكردنی بەدڵسۆزی [ۆاذكُڕ اسْمَ رَبِّكَ ۆتَبَتَّلْ إِڵیْهِ تَبْتِیلًا] پاشان فەرمان پێ‌ دەكات بە بانگەواز [ێا أَیُّهَا الْمُدَّثر*قُمْ فَأَنْذرْ] ئەمەش بەڵگەیە لەسەر ئەوەی كە پەروەردەو گەشەپێدانی دەرون، پێش فەرمانكردنە بە بانگەواز و بڵاوكردنەوەی پەیامەكەی.

لێرەدا سێ سورەت هەیە كە تیایدا خوای گەورە گوتارەكەی رودەكاتە پێغەمبەر :

یەكەم / ئیسلام خاوەنی سیستمێكی فێركاری و خوێندنەوەیەكی گشتی یە لە سورەتی (العلق)

دووەم / بۆ پەروەردەو گەشەی دەرونی پێغەمبەرو خۆ ئامادەكردنی بۆ هەڵگرتنی ئەو ئەمانەتە گەورەیە لە سورەتی (المزمل)

سێیەم / دەستكردن بە بانگەوازو پێداویستیەكانی لە سورەتی (المدثر) ئەو ڕێكخستنە لە ئەوپەڕی هاوسەنگی و ئاراستەكردنی ئومەتە بۆ بانگەواز .

لێرەدا دكتۆر لە ژیاننامەی پێغەمبەر چەندان نمونە دەهێنێتەوە لە چۆنیەتی جێبەجێ كردنی فیقهی پێوان، بۆ نمونە لە دیلەكانی شەڕی بەدرو ڕاوێژكردن پێیان ،هەروەها پابەند بوونی بەپەیامو و بەڵێنەكان لەگەڵ پشتیوانان، فیقهی پێوان ئەوەی پەیوەندی هەبوو بە جەنگ و ئاشتی دكتۆر قەرەداغی فیقهی پێوانی لەلای پێغەمبەر روون كردۆتەوە لەو ڕووداوانەی كە پشتی بە ڕاوێژ بەستووە و زۆرینەش قبوڵ كردووە، هەروەك لە غەزوەی خەندەقدا بینیمان، ئەوەش روون دەكاتەوە كە پێوەری نوێكردنەوە پشت دەبەستێت بە پلان و كەڵك وەرگرتن لە ئەزمونی ئەوانی ترو ڕاوێژی بەردەوام لە ژیاننامەی پێغەمبەر بە نمونە دەهێنێتەوە، بۆ تەئصیلی چەمكی فیقهی پێوان، زۆر فراوانی كردووە ئەویش لە ڕێگەی هەڵس و كەوتی پێغەمبەری خوا بۆ خۆئامادەكردن بۆ رزگاركردنی مەككە، فیقهی پێوانی تایبەت بە جەنگ ڕوون دەكاتەوە لە روی نهێنی و شاردنەوەو پابەندبوونی هاوەڵانیش پێیەوە .

هەروەها باس لە فیقهی پێوانی (شكۆ) دەكات ،وەك ئەوەی یەكێك لە سەرەتای ئیسلامدا بە هێز بێت و بەشداری لە شەڕی گەورەی بەدرا كردبێت، پێغەمبەری خوا لە (حاتبی كوڕی بەلتەعە) خۆشبوو كە لە ڕوداوە گرنگەكەدا پێچەوانەی ڕای پێغەمبەر جوڵایەوە،

دكتۆر قەرەداغی نمونەی زۆر دەهێنێتەوە لە فیقهی پێوان وەك ڕزگاركردنی مەككەو هەڵسو و كەوتی پێغەمبەرو سیاسەتی شەرعی و بەدەست هێنانی بەرژەوەندی و دورخستنەوەی خراپەو گەندەڵی .

بەپوختی ئەوەی دەرخستووە كە پێوەرەكان پێغەمبەری خوا جێبەجێی كردوون و ئەمەش بەڵگەی ئەوەمان پێ دەدات كە پێویستە ئێمە لە ژێر سایەیدا تەنزیرو تەئصیل بكەین، لەمەوە تێ دەگەین كە پێوەری شەڕ جیایە لە پێوەری بانگەوازو مامەڵە لەگەڵ ئەوانی تردا ، وە پێوەری سیاسەتی ئەرعی جیایە لە ژینگەكانی تر چونكە پێوەری جەنگ بریتیە لە پێوەری توندوتیژی و دڵڕەقی و سەركەوتن بەسەر دوژمنەكاندا و هەوڵدانە بۆ بەدەست هێنانی هەموو هۆكارەكان لە ڕوی لێبوردەیی و سازش كردن، بەمەرجێك ئەو سازش كردنە لەسەر شتە چەسپاوەكان نەبێت، ئەوەش لە پەیمانی ئاشتی حودەیبیەدا بە نمونەی جۆر بەجۆر ڕون دەكاتەوە، ئەوەش روون دەكاتەوە كە پێوەری سیاسەتی شەرعی پشت دەبەستێت بە نیەتی باش و هێنانەدی بەرژەوەندی و دورخستنەوەی خراپە و گەندەڵی، ئەمەش بەپێی شوێن و كات و كەسەكان و تازەگەری و پێشخستن و داهێنان و توانا و لێهاتن.

  • فیقهی پێوان و خەلیفەكان راشدین.

دكتۆر قەرەداغی لە پرۆژەی كتێبە نوێیەكەیدا باس لە بابەتی فیقهی پێوان دەكات لەلای خەلیفەكانی راشدین وەك بە دادوەری كردنی عەقڵا و بەرژەوەندی گشتی، دوای ئەوەی كە پێغەمبەری خوا گەڕایەوە بۆلای خوا.

چۆن لەدوای پێغەمبەر ئەبوبەكر وەك یەكەم خەلیفە لەدوای پێغەمبەر دانرا؟ كە هەستا بە پێشخستنی پێوەری مافی گشتی بەسەر پێوەری فەرزە فەرعیەكاندا، خەلیفە ئەبوبەكر هەستا بە جێبەجێكردنی فیقهی پێوان لە زەكاتدا، بەهایەكی گەورەی بۆ زەكات دروست كرد لە دەوڵەتدا و تەنها وەك فەرزێك سەیری نەكرد، ئەوەشی روون كردەوە كە دانی زەكات لەپێوەری مافەكانی دەوڵەت و ئوممەت و برایەتی ئیمانیە، بەرەوڕوبوونەوەی ئەوانەش كە رێگربوون لە دانی بەشێك بوو لە فیقهی پێوان، رێگەی نەدا ئامانجەكەیان بێتەدی، توانی كارەكە بگەڕێنێتەوە دۆخی خۆی و مافی گشتی خستنە پێش فەرزە فەرعیەكان.

ئەوەش باس دەكات كە ئەبوبەكر راوێژی بە عومەری كوڕی خەتاب كردووە لە كۆكردنەوەی قورئاندا، چونكە پشتگوێخستنی دەبێتە هۆی مەترسیەكی گەورە و ئەمەش لەوە گەورە ترە بڵێی كارێكە پێغەمبەر نەیكردووە.

ئەبوبەكر و عومەر ئەوەیان بەرهەمهێنا كە پێوەری (مقاصد) ئامانجەكان زۆر گەورەترە لە پێوەرە روكەشەكان، بۆ جێبەجێكردنی فیقهی میزان لە سەردەمی عومەری كوڕی خەتاب، لە سەردەمی عوسمانیشدا خەڵكی هەموو لەسەر یەك نوسخە و لەسەر یەك جۆر خوێندنەوەی قورئان پابەندكرابوون، ئەوەی كە عوسمان كردی لە سوتاندنی نوسخەكانی تری قورئان بۆ دورخستنەوەی ئاژاوەبوو، چونكە وای دەبینی كە گەڕانەوە بۆ نوسخەكەی ئەبوبەكر پێویستە و دەچێتە بواری فیقهێكی میزانی وردەوە.

بەڵگەش بەفیقهی میزان دەهێنێـتەوە ئەمیری مسوڵمانان عەلی كوری ئەبو تالیب لەچۆنیەتی رووبەروو بونەوەی  بۆ خەواریجەكان كە لەدژی وەستانەوە، چونكە ئەو وای دەبینی پارێزگاری كردن لەیەكڕیزی ئوممەت زۆر باشترە لە پەنا بردن بۆ كوشتار و خوێن رشتن، لەبەرئەوە  هەموو جۆرە شێوازێكی  پەیڤین و گفتوگۆی لەگەڵدا بەكارهێنان بۆ ئەوەی بگەڕێنەوە سەر رێچگەی عەقڵ ، بۆ ئەم مەبەستەش پێشنیاری بۆ كردن كە دەتوانن لەسەر بۆچونەكەیان بمێننەوە، بەومەرجەی كە چەك دژی دەوڵەت هەڵنەگرن، بەڵام ئەوانی تر سور بون لەسەر بۆچونەكەیان و وتیان كە پێویستە شەڕ لەدژیان بكرێت.

لەگەڵ ئەوەشدا ئەمیری مسوڵمانان لەجەنگ كردن لەگەڵ خەواریجەكاندا كۆمەڵێك پێوەری دانا كە جیاواز بوو لەشەڕ كردن لەگەڵ نامسوڵماناندا، ئەو فەرمانی دەركردبوو كەسەروەت و سامانیان غەنیمەت نیەو ژنەكانیان نابنە كەنیزەك و بریندارەكانیان ناكوژرێن و پێویستە چارەسەر بكرێن.

6- فیقهی پێوان كورتەو پوختەكەی:

لەگرنگترین هەنگاوە پراكتیكیەكان دكتۆر عەلی لەكتێبی (فقه  المیزان) دا باسیان دەكات بریتین لەم خاڵانەی خوارەوە:

هەنگاوی یەكەم: دەرخستنی پێوەرە چەسپاوەكان  لەقورئان و سوننەت و ژیاننامەی پێغەمبەردا

  • پێوەرەكانی جیهانی عەقیدە بەهەموو پێوەرەكانیەوە:

أ‌- پێوەری جیهانی میتافیزیك و فیزیك.

ب‌- پێوەری دنیاو رۆژی دوایی.

  • پێوەری عیبادەتە سەرەكیەكان و دروشمەكان و پێوەركانی عادەت و عیبادەتە ناسەرەكیەكان.

أ‌- پێوەری بیدعە حەرامەكان و پێوەری بیدعە پێویستەكان لەرووی شەرعەوە.

ب‌- پێوەری روخسەت و پێوەری عیبادەتەكان.

  • پێوەرەكانی مامەڵەی دارایی.
  • پێوەرەكانی خێزان و ئەوەی پەیوەستە پێیەوە لە ژن و ژن خوازی و خەرجی و میرات.
  • پێوەرەكانی جیهاد و شەڕ و ئاشتی.
  • پێوەرەكانی سزادان و سنورەكانی شەرع.
  • پێوەركانی سیاسەتی شەرعی و ئەوەی پەیوەستە پێیەوە.
  • پێوەركانی شەرع و هەست و سۆز و…هتد.

هەنگاوی دووەم: دیاری كردنی پێوەرێك بۆ ئەو مەبەستە یان چالاكی یان حوكمە:

هەموو ئەو ئایەت و فەرمودانەی كە پەیوەندیان  بەتوند و تیژی و دڵڕەقی و كوشتارو ..هتد.. هەیە پێوەری شەڕ و جەنگ و بەرگری بەسەریدا جێبەجێ دەبێـت، ئەو ئایەت و فەرمودانەش كە تایبەتن بە نەرم و نیانی و قسەی خۆش لەگەڵ نامسوڵمانان و ..هتد پێوەری ئاشتی و بانگەواز بەسەریدا جێبەجێ دەبێت.

هەنگاوی سێیەم: كە ئەمەش دوای تەواو بونی هەنگاوی دووەم دێت دوای ئەوەی هاوسەنگی دروست دەبێت لەرووی هێزەوە.

هەروەها باس لەفیقهی ئەولەویات و فیقهی رێكخستن و هاوسەنگی دەكات، ئەوەش روون دەكاتەوە كە پێوەرەكان زۆرن و جۆراوجۆرن، بەڵام مەرجەعی هەمویان دەگەڕێـتەوە بۆ تەرازوویەكی دوولا كە دەبێت دوو تای هەبێت، هەر لەسەر ئەم بنەمایەش گەردون بەهەموو شتێكیەوە لەئاژەڵ و رووەك و گەردەكانی ماددەوە لەسەر بنەمای جووت دروست بوون، وەك خوای گەورە دەفەرموێت (سُبْحَانَ الّذی خَڵقَ الْأَزْۆاجَ كُلَّهَا مِمَّا تُنْبِتُ الْأَرْض ۆمِنْ أَنْفُسِهِمْ ۆمِمَّا ڵا ێعْڵمُونَ)  گەردون هەمووی لەسەر بنەمای جووت دروست بوە، ئەوەی یەكە تەنها خودایە، شەریعەتیش بۆ روون كردنەوەی ئەو بەشانەیە لەرێگەی پێوانەیەكی زۆر وردەوە بۆ هێنانەدی دادپەروەری.

هەروەها بۆ روون كردنەوەی پێكهاتەی ئەو بەشانەیە كەلەنێرو مێ و سالب و موجەب و ئەرك و بەرپرسیارێتی و خێرو شەڕو خۆشی و ناخۆشی و بەهەشت و ئاگرو سزاو پاداشت و ماددەو مانای رووكەش و  ناوەخن و ..هتد . ئەویش لەرێگەی پێوەری زۆر وردەوە، بۆ هێنانەدی دادپەروەری لەنێوان هەموو خەڵكدا و ون نەبوونی گەردێكی بچوك لەخێرو شەڕ ،وەك خوای گەورە دەفەرموێت (فَمَنْ ێعْمَلْ مِثقَاڵ ذرَّەٍ خَیْرًا ێرَهُ * ۆمَنْ ێعْمَلْ مِثقَاڵ ذَرَّەٍ شَرًّا ێرَهُ) .

لەبەشی دوومی كتێبەكەیدا دكتۆر عەلی باس لەدابەزاندنی فیقهی پێوان (میزان) دەكات بۆ سەر واقیع(لایەنی پراكتیكی) لەتەوەری یەكەمدا باس لە پێوەرەكانی پێشكەوتنەكان و عەقیدەو عیبادەت دەكات ، لەتەوەری دووەمدا باس لەپێوەرەكانی ئابوری و مامەڵە دەكات ، لەسێهەمدا باس لەپێوەرەكانی تێگەیشتن لەبەڵگەكان دەكات، ئەمەش ئەو پێوەرانە دەگرێتەوە كەلەتێگەیشتنی قورئان و سوننەتدا بەكاردێن  و زۆر گرنگن.

پوختە  :

ئەم كتێبی (فیقە المیزان)ەی دكتۆر عەلی قەرەداغی دەتوانێت ببێتە مەرجەعێكی ناوازە ، هەروەها زیادەكاریەكی جۆرایەتیە لەفەرهەنگی ئوممەتدا، بۆ ناساندنی ماناكانی قورئان و سوننەت لەژێر سایەی ئامانجەكان و بنەماكان و واقیعدا، هەروەها ئەم كتێبە بەهایەكی كرداری مەنهەجی خۆی هەیەو دەتواندرێت پشتی پێ ببەسترێت  و لەسەری شتەكان بنیات بندرێت و  لەرووی ماددی و مەعنەویەوە كەڵكی باشی لێ وەربگیرێت، لەمەشدا گرنگی كتێبەكە زۆرتر دەردەكەوێت.

لەلایەكی تریشەوە ئەركی سەرشانی قوتابیان و زانایانە لەرۆژهەڵات و رۆژئاوا ،كە پشت بەم كتێبە ببەستن و دیدو بۆچونی نوێی لێ هەڵبگوازن و بۆ تێگەیشتن لەدەقەكانی قورئان و ژیاننامەی پیرۆزی پێغەمبەر و  هەڵسوكەوتە شەرعیەكان و ئیجتیهادەكانی خەلیفەكانی راشیدین و ئەوانەش كەلەدوایانەوە هاتوون ،بۆ چەسپاندنی فیقه و ژیر بێژی زانست و بەڵگە بەهێزەكان و متمانە پێكراوەكان لەبەڵگەی چەسپاو بۆی روون كردونەوە، من بۆ خۆم لەخوێندنەوەی ئەم كتێبە سوودی زۆرم وەرگرت لەكاتی خوێندنەوەدا بەحەزو تاسەوە لەبەشێكەوە دەچووم بۆ بەشێكی تر، داواش لەقوتابیان و زانایانی ئوممەت دەكەم كە ئەوانیش بیخوێننەوەو كەڵكی لێ وەربگرن ، داواش لەخوای گەورە دەكەم كە ئەم كارە بخاتە سەر تای تەرازووی چاكەی خاوەنەكەی…  والحمد لله رب العالمین وصلی الله علی سیدنا محمد وعلی ا‌له وصحبه وسلم.

سەرچاوە: علی محیی الدین القرداغی، فقه المیزان، إستانبول، دار الندا‌و، ط1 2018، 335 ص.