تەكفیر وەك سەرچاوەی سەرەكی دروستبوونی تیرۆرو توندرەوی :

تەكفیر وەك سەرچاوەی سەرەكی دروستبوونی تیرۆرو توندرەوی :

ئەگەر سەرنج بدەین بنەمای سەرەكی بۆ هەموو ئەو شتانەی كە روو دەدەن لە تەقینەوەو تێڕوانینی هەڵە و بیرۆكەی لەناوبەر، دەگەڕێتەوە بۆ فیكری تەكفیری كە زەمەنێك پێش ئێستا سەریهەڵداوە كە ئەویش تەكفیری كۆمەڵگە مسوڵمانەكە و دەسەڵاتدارەكانیەتی و ناوزەدكردنیانە بە هەڵگەڕاوە، ئەمانە بەهۆی پەروەردە و فێركردنی قوتابخانە، پەیمانگا، زانكۆكان، وانەكان، وانەی ئاینی و كتێبەكان كە دەربارەی فیكری تەكفیر و گومڕابوون و بیدعە نوسراون  زۆربەی ئوممەتی ئیسلامی پێ‌ تاوانبار دەكەن لە ئەشعەری و ماتریدی.. (كە هەتا ئێستاش ئەمانە نوێنەرایەتی زۆربەی ئوممەتی ئیسلامی دەكەن)، هەروەها فەتواكانی بەكافربوونی سۆفی و هاوشێوەكانیان لە گروپە ئیسلامیەكان. ئەویش لەسەر بنەمای فراوانكردنی بازنەی ئەو شتانەی كە ئیمان پوچ دەكەنەوەوقسەكردنیانە لە سەر چەمكی (وەلاء  و بەراء ) هەروەها بەرتەسككردنەوەی تێگەیشتنیان بۆ چەمكی (وەلاء ) و توندڕەوی لە شێوازی مامەڵەكردن لەگەڵا بێ‌ باوەڕاندا، فراوانكردنی بازنەی تەكفیر بۆ ئەوانەی كە حوكم بەوە ناكەن كە خوا ناردوویەتی، ئەم تەكفیرە مەترسیدارە كە بڵاوبوەوە لە سەدەكانی رابردوودا كۆمەڵی (جوهەیمان عوتەیبی)ی بەرهەم هێنا، كە هەستان بە رشتنی خوێنی مسوڵمانان لەناو حەرەمی مەكی لە سەرەتای سەدەی 15ی كۆچی، ئایا چ تاوانێك لەوە گەورەترە كە كوشتار و كاولكاری لەناو حەرەمی مەكیدا ئەنجام بدەین و هەوڵ بدەین كودەتا بەسەر دەسەڵاتی شەرعیدا ئەنجام بدەین ؟

جوهەیمان عوتەیبی كۆمەڵەكەی لە كۆتایی سەدەی چواردەهەمی كۆچیدا دروست كرد لەپێناو گێڕانەوەی عەقیدەی راستدا، لە سەرەتادا شێخ (بن باز) پشتیوانی لێ‌ كردن و ئەوكاتە بە (الجماعە السلفیە المحتسبە) ناوی بردن، بەڵام زۆر بەداخەوە، گومانەكەی راست دەرنەچوو، چونكە هەڵگەڕانەوەو هێرشیان كردەسەر حەرەمی مەكی، لەدوای ئەمەوە بن باز رازی بوو بەوەی كە بە گروپێكی هەڵگەڕاوەی شەڕكەر لە قەڵەم بدرێن و ووتی پێویستە بكوژێت.(1) هەروەها لە زیندانەكانی میسریشدا كۆمەڵێكی تەكفیری تر دروست بوون كە ناوی خۆیان نابوو (جماعە التكفیر والهجرە) بە سەركردایەتی (محمد شكری مصطفی) هەر لەوكاتەدا مامۆستا حەسەن هوزەیبی (رابەری گشتی برایان) لە زینداندا بە كتێبێك وەڵامی دانەوە بەناوی (دعاە لاقضاە). ئەم فیكرە تەكفیریە و كتێبەكان و وتارەكان و پەیامەكانیان، بوونە بنەمایەك بۆ دروست بوونی بزوتنەوە تیرۆریستیەكان لە سەلەفیەتی جیهادی و تەكفیری و بوە هۆی دروست بوونی فیكر و بۆچوونەكانی قاعیدە و بۆكۆ حەرام و داعش.

لە هۆكارەكانی فیكری تەكفیری:

  • لایەنی فیكر و بۆچوون كە ئەمانە لەسەری پەروەردە دەبوون، لەوانەش بێ‌ هیوابوونی گەنجان لە جێبەجێكردن و چەسپاندنی ئاین و شەریعەت، رێگرەكان لەبەردەمیدا زۆربوون و زۆر دژایەتی دەكرێن و ناهێڵن نە بە هەڵبژاردنێكی پاك و بێگەرد (وەك سەركەوتنی ئیسلامیەكانی جەزائیر و میسر و تونس)، وە نەبە شۆڕشی جەماوەری وەك (لە بەهاری عەرەبیدا بینرا لە میسر و یەمەن و سوریا و .. هتد) سەركەوتن بەدەست بهێنن.
  • مانەوەی كێشەی فەڵەستین بە چارەسەرنەكراوی بۆ ماوەی زیاتر لە 60 ساڵا و بەردەوامی زایۆنیستیەكان لە داگیركاری و پشتیوانی نەكرانی لەلایەن زۆربەی وڵاتانی عەرەبی و ئیسلامنی وەك پێویست.
  • بەردەوامی قەیرانە ئابوری و كۆمەڵایەتیەكان لەڕووی هەژاری و بێكاری لەناو وڵاتە ئیسلامیەكان و نەبوونی ئاسۆیەك بۆ چارەسەركردنی.

دابەزاندنی ئایەت بۆ شوێنێك، كە بۆ ئەو شوێنە دانەبەزیوە

وەك دابەزاندنی ئایەتەكانی جیهاد و جەنگ راستەوخۆ بۆسەر نامسوڵمانەكان لە وڵاتانی رۆژئاوا و رۆژهەڵات، لە كاتێكدا كە ئەم وڵاتانە سەفیر و رێكەوتن و بەڵێننامەیان هەیە لەگەڵا وڵاتە ئیسلامیەكاندا، یان دابەزاندنی ئایەتەكانی دوڕوەكان بۆسەر مسوڵمانان، یان دابەزاندنی ئەو ئایەتانەی كە توندییان تێدایە بۆ حاڵەتی ئاشتی و پاشان گشتگیركردنی ئەم دید و بۆچوونە یەكێكە لە مەترسیدارترین ئەو تێگەیشتنە هەڵانەی كە گەنجانی مسوڵمانی تێ‌ دەكەون و وایان لێ‌ دەكات كە نزیكیان بكاتەوەو هاوبەش بن لەكارە تیرۆریستەكاندا، ئەمانە هەڵدەستن بە راڤەكردنی هەموو ئایەتەكانی شەڕ و جیهاد لە پێناوی خوادا كە گشتین و هیچ مەرجێكیان نیە، وە ئەوانەش لە مسوڵمانان كە روویان تێ دەكات پێویستە هەموویان جێبەجێی بكەن، لەبەرئەوە هەموویان تاوانبارن ئەوان لەو بڕوایەدان تەنها خۆیان بەوكارە هەڵدەستن و بەمەش تاوانەكە لە كۆڵا ئوممەت دەكەنەوە؟

لێرەدا هەڵەكە ئەوەیە، كە هەموو واجبەكان لە ئیسلامدا (تەنانەت پێنج ئەركانەكەش)، مەرج و پێوەر و رێگری خۆیان هەیە، بەهەمان شێوە جیهادیش مەرج و پێوەر و رێگری خۆی هەیە، بەتایبەتیش لە جیهاددا شوێنكارەكەی هەموو ئوممەتی ئیسلامی دەگرێتەوە، لەبەرئەوە جائیز نیە لەلای هیچ كەسێك یان گروپێكەوە بڕیاری لێ‌ بدرێت، بەڵكو ئەمە بڕیارێكی ترسناكە و دەبێت بەشێوەی دامەزراوەیی قسەی لێ‌ بكرێت و بدرێتەوە دەست لیژنەی باڵای زانایان و دانایان لە وڵاتدا، بەڵام لە حاڵەتی ئەوەی كە وڵات بكەوێتە بەردەم شاڵاوی داگیركەران، لەوكاتەدا جیهاد دەبێتە مافێكی گشتی لە هەموو شەریعەتە ئاسمانیەكان و رێكەوتنە نێودەوڵەتیەكاندا هەربەو شێوەیەیە.

لەلایەكی ترەوە هەموو ئەو ئایەتە قورئانیانەی كە باسی جیهاد لەپێناوی خوادا بە مانای (شەڕ) دەكەن پەیوەستی دەكەنەوە بە دەست درێژی و هێرشی دوژمنانەوە ، ئەوكاتەش ئەو جیهادە بە بەرگری لە ئاین و شەرەف و دەوڵەت و نیشتمانی ئیسلامی لەقەڵەم دەدرێت، تەنانەت ئەو ئایەتەش كە بەئایەتی شمشێر ناونراوە، جەنگ تیایدا بۆ روبەڕوبوونەوەی دوژمنانی هێرش بەرە، وەك خوای گەورە دەفەرموێت [فَإِذا انسَڵخَ الْأَشْهُرُ الْحُرُمُ فَاقْتُلُوا الْمُشْڕكِینَ حَیْث ۆجَدتُّمُوهُمْ ۆخُذوهُمْ ۆاحْصُرُوهُمْ ۆاقْعُدُوا ڵهُمْ كُلَّ مَرْصَدٍ فَإِن تَابُوا ۆأَقَامُوا الصَّڵاەَ ۆا‌تَوُا الزَّكَاەَ فَخَلُّوا سَبِیڵهُمْ إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَّحِیمٌ] (التوبە: 5) ئەم ئایەتە فەرمان دەكات بە كوشتاری ئەو موشریكە عەرەبانەی كە بەڵێنیان دابوو بە دژایەتی پێغەمبەر و هەموو هەوڵێكیان خستبووەگەڕ لەپێناو لە ڕەگ دەرهێنانی ئیسلام، ئەوانە لە بەڵێن و پەیمانەكەیان پەشیمان بوەنەوە، هەروەك لە سەرەتای ئایەتەكەدا باسی دەكات. ئەوانە پێغەمبەر و هاوەڵەكانیان لە نیشتمانی خۆیان دەركرد، لەبەرئەوە لەم كاتەدا جیهاد دژ بەمانە مامەڵەی هاوشێوەیەوەو دانانی سنورێكە بۆ ئەو ستەمكاری و دەست درێژیەی كە ئەنجامی دەدەن، وەك دەفەرموێت [ۆاقْتُلُوهُمْ حَیْث ثقِفْتُمُوهُمْ ۆأَخْڕجُوهُم مِّنْ حَیْث أَخْرَجُوكُمْ ۆالْفِتْنَەُ أَشَدُّ مِنَ الْقَتْلِ] (البقرە : 191).

بەڵام لەگەڵا ئەوەشدا ئەم ئایەتە (ژمارە 5) لە پێشیەوە ئایەتی ژمارە (4) هەیە كە تیایدا، رێگە نادات شەڕ دژی ئەو موشریكانە بكرێت كە لەگەڵا پێغەمبەر (د.خ) رێكەوتنیان هەیە و پارێزگاریان لەو رێكەوتنە كردووە خوای گەورە دەفەرموێت [إِلَّا الَّذینَ عَاهَدتُّم مِّنَ الْمُشْڕكِینَ ثمَّ ڵمْ ێنقُصُوكُمْ شَیْئًا ۆڵمْ یُظاهِرُوا عَڵیْكُمْ أَحَدًا فَأَتِمُّوا إِڵیْهِمْ عَهْدَهُمْ إِڵ مُدَّتِهِمْ إِنَّ اللَّهَ یُحِبُّ الْمُتَّقِینَ] (التوبە: 4) لەدوای ئەوەش ئایەتی [ۆإِنْ أَحَدٌ مِّنَ الْمُشْڕكِینَ اسْتَجَارَكَ فَأَجِرْهُ حَتَّی ێسْمَعَ كَڵامَ اللَّهِ ثمَّ أَبْلِغْهُ مَأْمَنَهُ ذلِكَ بِأَنَّهُمْ قَوْمٌ لَّا ێعْڵمُونَ] (التوبە: 6) دێت.

پوختە : ئایەتی ژمارە (5) لە سورەتی تەوبە و ئایەتەكانی تر، بەڵگەن لەسەر ئەو توندڕەوو  تیرۆریستانە نەك بەڵگە بێت بۆ پشتیوانی ئەوان.(2)

لە هەموو بارودۆخەكاندا، جیهاد بۆ ئەوە نیە كە بەزۆر ئاین بەسەر خەڵكدا بسەپێنیت، بەڵكو بۆ وەستانەوەیە دژ بە هێرشكاری و چەسپاندنی ئازادیە بۆ بەندەكان، پارێزگاری كردنە لە شوێنەكانی پەرستش بۆ هەموو ئاینەكان، ئەمەش لە یەكەمین ئەو ئایەتەدا باسكراوە كە جیهاد رادەگەیەنێت وەك دەفەرموێت [أُذنَ لِلَّذینَ یُقَاتَلُونَ بِأَنَّهُمْ ظلِمُوا ۆإِنَّ اللَّهَ عَڵی نَصْڕهِمْ ڵقَدِیرٌ ] (الحج : 39)، ئەم ئایەتە بەڵگەیە لەسەرئەوەی كە لە سەردەمی مەكیدا شەڕ رێگەی پێ‌ نەدراوە، ئەوكاتەش كە راگەیەنراوەو رێگەی پێدراوە، بۆ نەهێشتنی ستەم و رێگرتن بووە لە دوژمنكاری و وەستانەوەبووە بەرامبەر بە داگیركاری و رێگە خۆشكردنە بۆ چەسپاندنی ئازادی ئاینی، (صوامع) بۆ دیانەكان، (البیع) بۆ جولەكەكان و (صلوات) بۆ هەموو ئەوانەیە كە نوێژ دەكەن و مزگەوتیش بۆ مسوڵمانان، هەروەها هەڵەیەكی كوشندەی تر ئەوەیە كە جیهاد سنوردار بكەیت لە جەنگدا، چونكە جیهاد چەمكێكی گشتگیرە و لایەنەكانی گیان و هەموو جۆرەكانی هەوڵا و تێكۆشان و بەخشین دەگرێتەوە بۆ خزمەتكردنی ئیسلام و نیشتمان و هاوڵاتیان، ئەوەش لە رێگەی میدیا یان بانگەواز یان كاری رێكخراوەیی و پەروەردەییەوەیە ،خوای گەورەش ئەمە بە جیهادی گەورە ناودەبات وەك دەفەرموێت [ۆجَاهِدْهُم بِهِ جِهَادًا كَبِیرًا] (الفرقان: 52)، واتە: بە قورئان تێ‌ بكۆشە و هەوڵی بڵاوكردنەوەی بدە یان بە ئیسلام كاربكە و هەوڵی بڵاوكردنەوەی بدە، وەك ئیبن و عەباس و كەسانی تریش هەن وا دەڵێن.(3)

قورتوبی لەسەر جەخت كردنەوە لەم بۆچوونە دەڵێت “ئەم سورەتە مەكییە و پێش فەرمانكردنی جەنگ هاتووەو ئەوەش بە جیهادی گەورە دانراوە، واتە نابێت كەمتەرخەمی تیا بكرێت”(4)

پوختە: ئایەتەكانی جەنگ و جیهاد لە پێناوی خوا و ئەوەش كە بە مانای شەڕكردن هاتووە، بەهیچ جۆرێك نابێت دژ بە كەسانی مەدەنی و ئاشتیخواز بەكاربهێنرێت ئەگەر خاوەنی هەر بیروڕاو ئاینێك بێت، ئەمە كارێكی نامەشروعە، لە جیاتی ئەمە پێویستە گرنگی بدرێت بە جیهادی بانگەواز و بڵاوكردنەوەی و هەوڵدان بۆ خزمەتكردنی نیشتمان و هاوڵاتیان بە هەموو شێوەیەك.

لەلایەكی تریشەوە دابەاندنی ئەو ئایەتانەی دەربارەی دوڕووەكان هاتووە بەسەر كۆی گشتی مسوڵماناندا هەڵەیەكی كوشندەیە و تاوانێكی گەورەشە، چونكە ئەمە تەنها لەگەڵا فیكری خەواریجەكاندا یەك دەگرێتەوە كە هەڵدەستن بە تەكفیر كردنی هەر باوەڕدارێك ئەگەر تاوانێكی گەورە ئەنجام بدات.(5)

ئەو ئایەتانەش كە باس لە توندوتیژی و دڵڕەقی دەكەن، تەنها پەیوەستن بە حاڵەتی شەڕ و كوشتار و بەهیچ جۆرێك نابێت لە حاڵەتی ئاشتی و بانگەواز بۆ رێی خوا بەكار بهێنرێت، چونكە حاڵەتی ئاشتی و بانگەواز پێویستیان بە سۆز و بەزەیی و ئارامی و دانایی هەیە بانگەوازیش دەبێت بە فەرمی و ناسكی و ئامۆژگاری جوان ئەنجام بدرێت وەك خوای گەورە دەفەرموێت [ادْعُ إِڵی سَبِیلِ رَبِّكَ بِالْحِكْمَەِ ۆالْمَوْعِظەِ الْحَسَنَەِ ۆجَادِلْهُم بِالَّتِی هِێ أَحْسَنُ إِنَّ رَبَّكَ هُۆ أَعْڵمُ بِمَن ضلَّ عَن سَبِیلِهِ ۆهُۆ أَعْڵمُ بِالْمُهْتَدِینَ] (النحل: 125)، هەروەها دەفەرموێت [ۆڵا تُجَادِلُوا أَهْڵ الْكِتَابِ إِلَّا بِالَّتِی هِێ أَحْسَنُ إِلَّا الَّذینَ ظڵمُوا مِنْهُمْ ۆقُولُوا ا‌مَنَّا بِالَّذی أُنزِڵ إِڵیْنَا ۆأُنزِڵ إِڵیْكُمْ ۆإِڵهُنَا ۆإِڵهُكُمْ ۆاحِدٌ ۆنَحْنُ ڵهُ مُسْلِمُونَ] (العنكبوت: 46).

لە كۆتایدا دەڵێم خوای گەورە زاناترە بە راستیەكان و هەموو شتێكیش دەگەڕێتەوە بۆلای خۆی، دوایەمین نزاشمان سوپاسگوزاریە بۆ خوای جیهانیان و ناردنی درود و سڵاو بۆسەر گیانی پاكی محمد و یاران و شوێنكەوتوانی بەگشتی .