خوێندن وەك شاڕێگەی پێشكەوتن و بەختەوەری   :

خوێندن وەك شاڕێگەی پێشكەوتن و بەختەوەری   :

ئەگەر سەیری هەموو كتێبەكانی پێشوو دەستورەكانی جیهان و یاسا گشتیەكان بكەین ئەوانەی كەلەپێش ئیسلامدا هاتبوون هیچیان هێندەی ئیسلام گرنگیان بەخوێندن و پەروەردە نەداوە، چونكە قورئانی پیرۆز كە دوا پەرتوكی خوایە بۆ مرۆڤایەتی،لەیەكەمین ئایەتدا پێش عەقیدەو عیبادەت فەرمان دەكات بەخوێندن ،وەك دەفەرموێت (اقْرَأْ بِاسْمِ رَبِّكَ الَّذی خَڵقَ) مەبەست لەم ئایەتەش تەنها خوێندنەوەی قورئان نیە چونكە قورئان لەدوای ئەوەوە دەست بەدابەزین دەكات، بەڵكو مەبەست پێی گرنگیدانە بەسیستمی خوێندن و لەزانیاری خوادا هەیە كەلەداهاتوودا كۆمەڵگەكان تەنها لەرێگەی خوێندنەوە دەتوانن پێش بكەون و بەختەوەر بن ،ئەو ئاینە رێگەی هیدایەت و خوێندن و دانایی و چاكەخوازی بەیەكەوە گرێ دەدات و پێی وایە هەمویان بەیەكەوە  دەتوانن مرۆڤێكی چاك دروست بكەن وەك دەفەرموێت: ( ۆڵقَدْ كَتَبْنَا فِی الزَّبُوڕ مِنْ بَعْدِ الذكْڕ أَنَّ الْأَرْض ێڕثهَا عِبَادِێ الصَّالِحُونَ * إِنَّ فِی هَذا ڵبَڵاغًا لِقَوْمٍ عَابِدِینَ * ۆمَا أَرْسَلْنَاكَ إِلَّا رَحْمَەً لِلْعَاڵمِینَ)

خوای گەورە مرۆڤی بۆ بەرپرسیارێتیەكی گەورە دروست كردوە كە ئەویش ئاوەدانكردنەوەی زەوییە بەشێوەیەك كە ئارامی و خۆش گوزەرانی بۆ دانیشتوانی سەر زەوی پەیدا بكات و زەوی بەو شێوەی كە خوا دەیەوێت ئاوەدانی بكاتەوە: لەبەرئەوە خوای گەورە كاتێك فەرمان دەكات بەخوێندنەوە،هەموو زانیاریەكانی رابردوو و داهاتووی لایەو دەزانێت ئەم زەوییەی كە داویەتیە دەست مرۆڤ  بەچی پێش دەكەوێت و دانیشتوانەكەی بەخۆشگوزەرانی لەسەری دەژین،لەبەرئەوە لەم روانگەیەوە داوای خوێندنەوەی  گشی گەردون دەكات بەهەموو پێكهاتەكانی و هەموو زیندەوەرو هەموو ئەوەی لەناو ژینگە جیاوازەكاندا هەیە، واتە مرۆڤ  لەرێگەی زانستەوە بتوانێت پەی بەهەموو یاساكان و رێساكانی گەردون ببات و لەم رێگەیەشەوە گەورەیی خوا و شوێن دەستی دەربخات و ئەوەش بخاتە روو  كەخوا هەموو شتەكانی  بەیاسایەو لەرێگەی زانستێكی تایبەتەوە كاروباری گەردون دەبات بەڕێوە .

لەسەدەكانی پێشوودا شێوازەكانی خوێندنەوە بەدوو جۆر بوو:

جۆری یەكەم: خوێندنەوەیەكی ئاینی بوە كەتایبەت بوە بەخوا و رۆژی دوایی ،ئەمانەش زۆربەی سەرچاوەكەی كاهین و روهبان و پێشەوا ئاینیەكانی جولەكەو مەسیحی بوون .

جۆری دووەم: خوێندنەوەیەكی دنیایی بوە، كە گەڕان بوە بەشوێن توێژینەوە لەبۆچونەكانی ئەودیوی گەردون، كە ئەمەش زۆربەی فەیلەسوفەكان پێی هەستاون .

كاتێك كەئیسلام هات ئەم ئاراستەیەی راستكردەوە و داوای كرد كە خوێندنەوەی گەردون لەرێگەی زانستەكانی گەردون ناسیەوە بێت، هەروەها ئیسلام وئاین لەرێگەی قورئان و فەرمودەكانەوە بخوێندرێنەوەو مرۆڤیش لایەنە روحیەكەی لەژێر سێبەری قورئان و سوننەتدا بێت و لایەنە مادییەكەشی لەرێگەی زانستەكانی پزیشكی و كۆمەڵناسی و  ئەوانی ترەوە بێت.

ئەمە ئەو سەرەتایە بوو كە هاوەڵانی پێغەمبەر لەسەرەتاوە دەستیان پێ كردو توانیان لەبیابانێكی  پڕ لەدواكەوتن و عەقڵی خێڵ و نەفامیەوە  شارستانیەتێك دروست بكەن ،لەبواری پزیشكی و بیركاری و زانستە جیاوازەكان دواجار توانیان لەرووی شارستانیەتەوە پێش رۆمان و فارسەكان بكەون ،كە هەزاران ساڵ لەپێش ئەوانەوە دروست ببون، لەئیسلامدا خوێندن و خوێندنەوە واجبێكی شەرعیە چونكە مرۆڤی مسوڵمان و باوەڕدار ئەگەر بیەوێت بەباشی لە ئەم ئاینە تێ بگات دەبێت خوێندەوارێكی باش بێت و توانای تێگەیشتنی هەبێت لەزانستە جۆربەجۆرەكان ، چونكە لەئیسلامدا زانست رێگەی گەیشتنە بەئیمان وەك دەفەرموێت : ( انما یخشی الله من عباده العلما‌ء)

هەروەها دەفەرموێت (فَاعْڵمْ أَنَّهُ ڵا إِڵهَ إِلَّا اللَّهُ) ئەمەش مانای ئەوە دەگەیەنێت كە دەبێت عەقیدەی پاك و چاك لەرێگەی زانست و زانیاریەوە دابین بكرێت و ئەو كەسە توانای خوێندنەوەی گەردون و زانستە نوێیەكانی هەبێت .

بەڵام ئەوەی جێگەی داخە ئەو هەموو ژمارە زۆرەی مسوڵمانان كە لەملیارێك زۆرترن هەموویان  پڕپاگەندەی ئەوە دەكەن كە شوێن كەوتەی قورئانن، بەڵام لەئێستادا گەلانی مسوڵمان  لەگەلە دواكەوتوەكانی جیهانن ،لەكاتێكدا كە هەزار ئایەت لەقورئاندا هەیە داوای فێربونی زانست و بیركردنەوەو كەڵك وەرگرتن لەمێژوو دەكات ، بەڵام ئەم مسوڵمانانە تێگەیشتنێكی زۆر كەمیان بۆ قورئان هەیەو بەپێی رێنماییەكانی بەرێدا نارۆن ، هەروەها بەشێكی زۆر لەمسوڵمانان كە دەكاتە رێژەی لە 50%بۆ 60% تەنانەت خوێندنەوەش بەباشی نازانن  و نەخوێندەوارن و توانای خوێندنەوەو نوسینیان نیە، كەئەمەش هەمووی پێچەوانەی رێنماییەكانی قورئانە ، ئەم زانیاریانەش لەراپۆرتێكی رێكخراوی ئیسلامی بۆ پەروەردەو زانست و كلتور هاتوە و لەوێدا زانیاری زۆرتری تێدایە.

لەلایەكی ترەوە گرفتی مسوڵمانان لەرووی كلتوریەوەیە، چونكە زانیاریەكی ئەوتۆیان نیە دەربارەی تێگەیشتن لەبوارە جیاوازەكانی ژیان و تێگەیشتنیان بۆ ئیسلامیش تەنها ئەنجامدانی چەند عیبادەتێكە، بەڵام كردەوەكانیان پێچەوانەی ئەو داوایانەیە كە  ئەو عیبادەتانە داوایان لێ دەكەن، ئەمە لەكاتێكدایە كە بنەماكانی ئیمان لەنێوان 60 بۆ 70 لق دایە زۆرینەی مسوڵمانان تەنها بنەماكانی عەقیدەو عیبادەت وەردەگرن و بنەماكانی  زانست و شارستانیەت و ئاوەدانكردنەوەو پێشەنگ بوون بۆ جیهان پشت گوێ دەخەن ، ئەمە لەكاتێكدایە كە دەست گرتن بەو بنەمایانەوە هیچی كەمتر نیە لەپەرستش و عەقیدە، لەبەرئەوە پێویستە مسوڵمانان ئەم گرفتە چارەسەر بكەن ،چونكە ئەگەر ئەوە نەكەن هەر بەدواكەوتوویی دەمێننەوەو دوژمن زیاتر بەسەریاندا زاڵ دەبێت و بەبەردەوامیش دەبێت لەپەراوێزی شارستانیەتی جیهانیدا بن.

ئەگەر سەیرێكی مێژووی داگیركەران بكەین بەتایبەتیش فەرەنسیەكان لەپەیوەندی دابوون لەگەڵ كۆمەڵێك زانای بەناو ئاینی بۆ ئەوەی رێگە بگرن لەفێربونی زانست و كۆمەڵە فتوایەكیان پێ دەركردون بۆ دژایەتی كردنی خوێندن بەتایبەتیش خوێندنی كچان، چونكە داگیركەران  بەردەوام لەهەوڵی ئەوەدا بوون  كە ئەم ئوممەتە ئیسلامیە بەنەفامی بمێنێتەوەو هیچ تێگەیشتنێكی نەبێت لەبواری سیاسی و ئابوری و كۆمەڵایەتی و شارستانی، بەم رێگەیەش ئەوان دەیانتوانی كە درێژە بەداگیركاریان بدەن و هەموو هەولێكیان بۆ ئەوەبوو  كە گەلانی مسوڵمان بەردەوام ژیان لەدووبەرەكی و شەڕی ناوخۆ و دواكەوتوویی  و هەژاریدا بەسەربەرن.

لەئیسلامدا خوێندن فەرزێكی شەرعیە لەسەر هەموو مسوڵمانان پێویستە بەهەموو پێكهاتەو تەمەنەكانەوە، چونكە پێش كەوتنی گەل و نیشتیمان تەنها لەم رێگەیەوە دەبێت وە ئەمەش پێویستە لەسەر چەند بنەمایەك بێت:

یەكەم: مامۆستا:پێویستە لەرێگەی زانستەكەیەوە گرنگی بدات بەبڵاوكردنەوەی زانست و مەعریفە، ئەو راستیەش بزانێت كە ئەو خاوەنی  پیشەیەكی زۆر گەورەو پیرۆزە كە پیشەی هەموو پێغەمبەران بوەو لەسەرو هەموشیانەوە  پێشەوامان محمد (د.خ) لێ بێت ، چونكە لەزاری خۆیەوە دەفەرموێت من وەك مامۆستا نێردراوم ، یان لەفەرمودەیەكی تردا دەفەرموێت :من وەك باوكم بۆ ئێوەو زانیاریتان فێر دەكەم ، خوای گەورەش دەفەرموێت: (هُۆ الَّذی بَعَث فِی الْأُمِّیِّینَ رَسُولًا مِنْهُمْ ێتْلُو عَڵیْهِمْ ا‌ێاتِهِ ۆیُزَكِّیهِمْ ۆیُعَلِّمُهُمُ الْكِتَابَ ۆالْحِكْمَەَ) لێرەدا مانای پەرتوك قورئان ناگەیەنێت بەڵكو مەبەستی  هەموو نوسراوێكە، ئەگەر دینی بێت یان دنیایی، دانایش لێرەدا  واتە بەرهەمی عەقڵ، واتە ئەم پێغەمبەرە خەڵكی فێری وەحی و دانایی و  كەڵك وەرگرتن لە ئەزمونی نەتەوەكانی پێشوو دەكات،لەژیانی پێغەمبەردا ئەمە بەروونی دەبیندرێت و لەوانەش  پرس و راوێژ بەسەلمانی فارسی لە كاتی هەڵكەندنی  خەندەق بەدەوری مەدینەدا  لەشەڕی ئەحزابداو  وەرگرتنی بۆچونی (حەبابی كوری مونزیر) لەگۆرینی شوێنی سوپادا لەجەنگی بەدردا.

پێویستە مامۆستا هەست بەو بەرپرسیارێتیە گەورە بكات كەلە ئەستۆی دایە ،كە ئەویش پەروەدەكردنی نەوەیەكی نوێیە كەخاوەنی  پەروەردەو زانست و ئەخلاق و شارەزایی بێت لەتەكنەلۆژیای نوێدا، پێویستە مامۆستا لەقوتابیەكانیدا گەشە بە لێهاتنەكان و داهێنانكاری بدات و هانیان بدات بۆ زیاتر تێگەیشتن و خوێندن و ئەو توانایەیان تیدا بچێنێت كە دەبێتە هۆی شیكاری و بیر كردنەوەو پلان دانان و رەخنە گرتن، هەروەها زانست پەیوەست بكاتەوە بە ئەو ژینگەی كە قوتابی تێیایدا دەژیت بۆ ئەوەی ئەو زانیاریانەی كەفێری دەبێت خزمەت بكات  بەچارەسەری ئەو قەیرانانەی كە تیایدا دەژیت.

من بۆخۆم رۆژێكیان مامۆستایەكی زانكۆم بینی كە پسپۆر بوو لەزانستی میكانیكدا ئۆتۆمبیلەكەی لەكار كەوتبوو، ئەویش بەدیاریەوە وەستابوو ،منیش لێم پرسی خێرە بۆچی بەو جۆرە وەستاویت؟ ئەویش وتی ئۆتۆمبیلەكەم لەكار كەوتوە ،  پێم وت وام دەزانی ئەگەر ئۆتومبیلەكەی منیش لەكار بكەوێت تۆ یارمەتیم دەدەیت بۆ چاككردنەوەی،بەڵام مامۆستاكە وتی: ئێمە تەنها وانەی تیۆریمان خوێندنەوەو ناتوانین لەواقیعدا هیچ شتێك بەم زانستە بكەین.

كەواتە زانستی بەسوود ئەو زانستەیە كەبەشێوەیەكی پراكتیكی لەواقیعدا بەكاردێت و رۆڵی دەبێت لەگەشەپێدانی كۆمەڵگەو بنیاتنانی شارستانیەتدا، هەر لەبەر ئەمەشە  لەیەكێك لەنزاكانی پێغەمبەردا هاتوە كەدەفەرموێت : خوایە پەنات پێ دەگرم لەزانستێك كەسوودی نەبێت.

دووەم: كارگێڕیی سەركەوتوو: بەڕێوەبەری قوتابخانە بەرپرسیارێتیەكی گەورەی لەئەستۆدایە لەچۆنیەتی بەرێوەبردنی قوتابخانەكەی و گەشەپێدانی  توانی مامۆستا وقوتابی.

سێیەم: قوتابی: پێویستە قوتابی خۆی یەكلا بكاتەوە بۆ خوێندن و هەوڵ بدات بۆ بەدەست هێنانی ئایندەیەكی باش و هەست بەرۆڵی گرنگی مامۆستاو قوتابخانە بكات

چوارەم: پرۆگرامێكی خوێندنی پێشكەوتوو: كەئەمەش بەرپرسیارێتی حكومەت و وەزارەتەو دەبێت بەپێی واقیع و ژینگەی كۆمەڵگاكە پرۆگرامێكی پێشكەوتوو و گونجاو بڕیار بدات.

پێنجەم: چاودێری كردنی رەوتی پەروەدەو خوێندن لەرێگەی سەرپەرشتیار و توێژەری بەتواناوە.

شەشەم:خێزان: پێویستە دایك و باوك بەشێكی گەورە لەبەرپرسیارێتی هەڵبگرن  بۆ فێركردنی منداڵەكانیان و بەبەردەوامی چاودێریان بكەن و پەیوەندیەكی باشیان لەگەڵ قوتابخانەدا هەبێت.

حەوتەم: مزگەوت: پێویستە وتاری هەینی مامۆستایانی ئاینی خزمەت بە پێش خستنی واقعی كۆمەڵگە بكات و هانی قوتابیان و گەنجان بدات كە زیاتر بخوێنن و ئەوەش بخاتە روو كە تەنها چارەسەری هەموو ئەو قەیرانانەی كەلەناو ئەم كۆمەڵگە مسوڵمانانەدا هەیە وەك گەندەڵی و ستەمكاری و  دواكەوتوویی  و نەفامی هەمووی لەرێگەی خوێندنەوە دەبێت.