دكتۆر عەلی قەرەداغی بۆ چارەسەری قەیرانی ئابوری و هەژاری و بێكاری پڕۆژەیەك دەداتە چەند ووڵاتێك :

دكتۆر عەلی قەرەداغی بۆ چارەسەری قەیرانی ئابوری و هەژاری و بێكاری پڕۆژەیەك دەداتە چەند ووڵاتێك :

دكتۆر عەلی قەرەداغی ئەمینداری گشتی یەكێتی جیهانی زانایانی مسوڵمان، پسپۆڕی بواری ئابوری ئیسلامی لە لێدوانێكدا بۆ كەناڵی عەرەبی 21 ووتی : پرۆژەیەكی ئابوری پێشكەش بە دكتۆر مورسی كردوە، بۆ ئەنجامدانی گەشە پێدانێكی هەمە لایەنە لە میسردا و ئەمەشی داوەتە حكومەتی ئەوكاتەی میسر .
دكتۆر قەرەداغی لەو چاوپێكەوتنە تایبەتەدا ووتی: دكتۆر محمەد مورسی سەرۆك كۆماری ئەو كاتەی میسر پاش ئەوەی پرۆژەكەی بینیوە دەستخۆشی لێ كردوەو بە ئیجابی هەڵسەنگاندنی بۆ كردوەو بە پرۆژەیەكی گونجاوی زانیوە بۆ میسرو هەر یەكسەر دوای ئەوە لیژنەیەكی پێكهێناوە بۆ دەست كردن بە جێبەجێكردنی، شایەنی باسە ئامانج لە پرۆژەكە كۆتایی هێنان بووە بە هەژاری و رزگاركردن بوە لە هەژاری،لە ماوەی كەمتر لە 10 ساڵدا، بەڵام كۆتایی هێنانی دەسەڵاتی دكتۆر مورسی لە كودەتایەكی سەربازیدا، كۆتایی بە هەموو شتێك هێناو هەموو شتێكی لە باربرد كە یەكێك لەوانە ئەو پرۆژەیەی ئێمە بوو .
پاشان ووتی لە دوای شۆڕش یەكسەر هەمان پرۆژەم داوە بە حكومەتی تریش، بەڵام ئەویش بە هۆی گۆڕانی یەك لە دوای یەكی حكومەتەكان ئەتونرا پرۆژەكە جێ بەجێ بكرێت، بەڵام ووتی ئێستا ئەم پرۆژەیە لە كەرتی غەزرە بە سەرمایە یەكی كەم كە بڕكەی لە 3 ملیۆن و نیو تێپەر نابێت لە بواری جێبەجێ كردندایە و توانیویەتی سەركەوتن بەدەست بهێنێت، سەرەڕای ئەوەی كە ئەوان لە ژێر باری گەمارۆدان و بارودۆخێكی ئابوری خراپیان هەیە و لەدەرەوەش هیچ هاوكاری ناكرێت .
دكتۆر قەرەداغی ووتی ئەم پرۆژەیەم كەناوی (كاف)ە ، لە پرۆژەیەكی ستراتیجیەوە وەرگیراوە كە خەلیفەی پێنجەم عومەری كوری عەبدول عەزیز جێبەجێی كردوە، ئەویش بە ئامانجی گەشەپێدانێكی گشت لایەنە لە ماوەیەكی كەمدا (كە ماوەی دوو ساڵ و 6 مانگ و 17 ڕۆژو 11 كاتژمێر درێژەی هەبوو) كەماوەی دەسەڵاتدارێتیەكەی بوو .
ئەمینداری گشتی یەكێتی جیهانی زانایانی مسوڵمان جەختی لەسەر ئەوە كردەوە كە پرۆژەی (كاف) لە توێژینەوەكەیدا هەموو گرفتەكان و ڕێگریەكانی رەچاوكردوە كە ئەگەری ئەوەی هەیە لە بواری جێبەجێ كردندا لە واقیع دا بێتە ڕێگەی و بۆ هەریەك لەوانە چارەسەری بۆداناوە، ئەویش بەهاوكاری
لەگەڵ یەكێك لە دامەزراوەكانی سەربە نەتەوە یەكگرتوەكان، باسی لەوەش كرد كە پرۆژەی (كاف) پرۆژەیەكی گەشەپێدانە و تایبەت نیە تەنها بە مسوڵمانان، بەڵكو بەرنامەیەكە پشت دەبەستێت هەماهەنگی كۆمەڵایەتی و ئابوری لەگەڵ دامەزراوەكانی تردا لە كۆمەڵگە، جا ئەو دامەزراوەیە حكومی بێت یان سەربەكەرتی تایبەت بێت و ئەمە تایبەتیش نیە بە دامەزراوەیەكی ئیسلامی .
پرۆژەی (كاف) بە ووتەی قەرەداغی دەیەوێت چارەسەری نەخۆشیەكانی كۆمەڵگە بكات و ئاستی گوزەرانی هەژاران باش بكات و دەستە بێ كارەكان بخاتە كارو ئاستی بێ كاری كەم بكاتەوەو نیوەی كۆمەڵگەش كە ژنانن، ڕۆڵێكی نوێیان لە ژیاندا بۆ دروست بێت ،لە پاڵ ئەوەشدا كە ئەوانیش بەرپرسیاریەتێكی گەورەیان لە ئەستۆدایە لە ناو ماڵدا كە پاراستنی مناڵانە لە لادان و پەرەوەردەكردنیانە بە شێوەیەكی باش و پێشكەش كردنیانە بەكۆمەڵگە ،لەمەشدا بەشدار دەبن لە پێكهێنانی گەلدا و بەمەش گەل بەهێزو یەكگرتوە دەبێت. دكتۆر قەرەداغی ووتی بوارەكانی بەكاربردن و وەبەرهێنان لە پرۆژەی (كاف)دا 13 جۆر دەگرێتەوە لە ژێر هەریەك لەمانەشدا جۆری تر هەیە، بۆ نمونە بەرگ دوری و چنین و ڕستن كە ئیشی دەستن .
یان پیشە سازی بچوك وەك (یاری مناڵان و رادیۆو …. هتد) پاشان ووتی : عومەری كوڕی عبدالعزیز پلانێكی ستراتیجی دانا بۆ بەجێگەیاندنی گەشەپێدنی هەمە لایەنە لە كۆمەڵگەی مسوڵمانانی ئەو كاتەدا .
ستراتیجیەتی پلانەكەی لە ساڵی یەكەمدا ئەوە بوو كە هەژاران لە قۆناغی هەژاری قورسەوە بگوازێتەوە بۆ خۆ بژێوی. لەسەرەتای وەرگرتنی دەسەڵاتەوە دەستی كرد بە جێبەجێ كردنی پرۆژەكەی، فەرمانی بەهەموو والیەكانی كرد لەسەر ئاستی جیهانی ئیسلامی ووتی: بگەرێن هەركەسێكی هەژارتان بینی فێری كارێكی بكەن، ئەگەر پیشەیەك دەزانێت هاوكاری بكەن و هەموو پێداویستیەكانی بۆ دابین بكەن و یان ئەگەر شارەزایی لە بواری بازرگانیدا هەیە 1000 دیناری بدەنێ (كەلەو كاتەدا بەرامبەر 4225) گرام ئاڵتون بوو .
لەیەكەم ساڵی پرۆژەكەدا سێ نامەی لەیەمەن و عێراق و میسر پێگەیشت، كە تیایدا باسیان لەوەكردبوو كە ڕێژەیەك پارە زیاد بوە لەوەی كە بۆ بودجەی ساڵانە دایان نابوو، لەیەمەن لە 33% بوو لە عێراق 25% و لە میسر 20% بوو، لە كاتێكدا ئێستا ئەم سێ ووڵاتە لە ووڵاتە زۆر هەژاراكانن.
لە ساڵی دووەمدا پلانەكە ئەوەبوو كە خەڵك لە قۆناغی خۆ بژێویەوە بگاتە تەواوی و رزگار بوون لە هەژاری، بۆ ئەم مەبەستەش چەند پێوەرێكی دانا .
لە ساڵی سێیەمدا (ماوەی 6 مانگ) خەڵك لە قۆناغی رزگاربوون لەهەژاری گەیشتنە قۆناغێك كە ئیتر مرۆڤ بە درێژایی تەمەنی لە هەژاری نەترسێ و ئەویش بە دۆزینەوەی كارێك یان پێدانی هۆكارەكانی كار، یان ئەوەندەی دەدرێتی كە هەموو تەمەنی پێی بژی، 20 ساڵ بوو یان هەرچەند بوو .
قەرەداغی لە درێژەی چاو پێكەوتنەكە دا ووتی: گەشە پێدانی هەمە لایەنە دەتوانین پشت بەدوو هۆكاری گرنگ ببەستین یەكەمیان زەكات دووەمیان قەرز بەبێ سوو،
واتە قەرزێكی ئامانجدار لە پێناو گەشەپێدانی كۆمەڵگە، نەك ئەو قەرزە سادەیەی كە هەیە جەختی لەسەر ئەوە كردەوە كە .
چاكەكاری لە بواری گەشە پێداندا وا دەكات كە قەرزی بەبێ سوو ببێتە فەرزو سوننەت نەبێت، ئەویش بە وەڵامدانەوە بەو ئایەتەی كە دەفەرموێت (ۆأَقِیمُوا الصَّڵاەَ ۆێ‌تُوا الزَّكَاەَ ۆأَقْڕچُوا الڵّهَ قَرْچًا حَسَنًا.)
ئەوەشی ووت كە قەرزی بەبێ سوو پێی دەوترێت (ئاسایشی ئابوری و ئاسایشی كۆمەڵایەتی) كە هەر دوكیان فەرزن، لە درێژەی ووتەكانیدا دكتۆر قەرەداغی جەختی كردەوە لەسەر ئەوەی كە پرۆژەكەی (5 جۆرە) دەتوانرێت لە (5) قۆناغی یەك بە دوایەكدا جێبەجێ بكرێت، ئەویش لە پێناو زاڵبون بەسەر ڕێگریەكان و مەترسی یەكانی جێبەجێ كردن، لە پێناوی گەیشتن بەگەشەپێدانێكی هەمەلایەنە و بەردەوام .
ئەو پێنج جۆرەش بەپێی لێدوانەكەی دكتۆر قەرەداغی دەتوانین بەكورتی بەم شێوەیە باسیان بكەین .
كاف 1 : تەنها لە دوو دامەزراوە پێكدێت، یەكەمیان دامەزراوەی قەرزی بێ سووە بۆ پرۆژە بچوكەكان، دەكرێت ئەم دامەزراوەیە حكومی یان ئەهلی یان تێكەڵاوبێت، دەتوانرێت داهاتەكانی لە خێرو وەقف بەڕای من زەكاتیش كۆبكاتەوە .
دامەزراوەی دووەم بریتیە لە سندوقی پارێزگاری : مەترسیدارترین شت لە دامەزراوەی قەرزی بێ سوو ئەوەیە كە ئەو مەبلەغەی كەدیاری كراوە بۆی پاش ماوەیەك یەكسەر تەواو دەبێت .خەرجی و شتی تر دەیخوات و لەناو دەچێت، لەبەرئەوە من ئەم سندوقەم وەك سندوقی لە خۆ گرتن داناوە (تكافل)، بۆ ئەوەش كە حەرام نەبێت من ڕێژەی 2% و 3% م داناوە كە لەو كە لەو كەسە وەربگیرێت كە قەرزەكە دەكات، ئەمەش وەك سوو وەرناگیرێت بەڵكو دەگەرێتەوە بۆ خودی دامەزراوەكە بەمەش ئەم دامەزراوەیە لە وەستان و مردن و لەكاركەوتن دەپارێزێت و دەتوانێت لەكارەكانی بەردەوام بێت .
كاف 2 : ئەمەش لەسێ دامەزراوە پێكدێت، دوای لەوەی پێشوو كەباسمانكرد (قەرزی بێ سوو لەگەڵ سندوقی پاراستن) لەگەڵ سندوقێكی وەبەرهێنان، ئەمەش بۆ پارێزگاری كردنە لە هەڵئاوسان، بەمەش دەتوانین كێشەی خەرجیەكان و بڵاوبونەوە چارەسەر بكەین لە رێگەی سنودقی پاراستن، دەتوانین كێشەی هەڵئاوسانیش لە ڕێگەی سندوقی وەبەرهێنانەوە چارەسەر بكەین .
كاف 3 : ئەمەش لە 4 دامەزراوە پێك دێت، ئەو سێ دامەزراوەی باسمان كرد لەگەڵ دروستكردنی دامەزراوەیەك بۆ پرۆژەی بچوك، ئەمە وەك بانكێك وایە بۆ قازانج ،بەڵام بەڕێگەیەكی ئیسلامی، ئەمەش بە ئامانجی هاوكاری پیشەو پسپۆریەكانەو پرۆژە بچوكەكانە .
بەم شێوەیە ئەم دامەزراوە كە پشتیوانی دەكات، دەتوانێت پشتیوانی ئەو كەسە بكات كە سەركەوتوو بوە لە وەبەرهێنانی ئەو قەرزەی كە وەری گرتووە و بەمەش گەشە بە پرۆژەكەی بدات.
كاف 4 : لە پێنج دامەزراوە پێكدێت، ئەو چوار دامەزراوەی كە پێشتر باسمان كرد، سەرەڕای دامەزراوەی زەكات، ئەوانەی كە زەكات دەیانگرێتەوە بەپێی بنەماكانی شەرع سێ بەشن : یەكەمیان ئەوانەی كە توانای كاركردنیان نیە لە خەڵكی هەژارو كەم دەرامەت، دووەمیان بۆ كڕینی هۆكانی كاركردنە ،ئەمەش لەلای هەموو مەزهەبەكان جائیزە .
سێیەمیان ئەوەیە كە بخرێتە سندوقی پاراستنەوە، ئەویش بۆ چارەسەری ئەو گرفتانەیە كە ڕوبەروِی سندوقی قەرزدان دەبێتەوە، لەكاتێكدا ئەگەر سێ یەك یان دەیەك لە سندوقی زەكات دەدرێتەوە سنودقی پاراستن، ئەو كاتە ئەو رسوماتەی لەكەسی قەرزوەرگر وەردەگیرێت زۆر كەم دەبێت .
بۆ نمونە ئەگەر لە حاڵەتی یەكەمدا لەسەدا سێ یان چوار وەرگیرابێت ئەوا لەم حاڵەتەدا دادەبەزێت بۆ لە 1% یان كەمتر، بەم جۆرە زەكات بەشدار دەبێت لە پاراستنی سندوقی قەرزی بێ سوو ،بەمەش بە شێكی هاوكاری گەشەپێدان دەكات بەشەكەی تریش وەبەرهێنان بەم شێوەیە دەتوانین بەرنامەیەك دابنێین كەلە 10 ساڵدا گەشەپێدان لەم ناوچەیەدا روبدات كە لەسەر بنەمای ئەم پێنج دامەزراوە كاربكات .
كاف 5 : ئەمە لە 6 دامەزراوە پێك دێت، سەرەراِی ئەو پێنج دامەزراوەی كە باسمان كرد، لەگەڵ دانانی دامەزراوەی ئەو قاف بۆ گەشە پێدان .
دەربارەی سەرچاوەی پشتیوانیكردن لەم پرۆژەیە دكتۆر قەرەداغی ووتی (بانكە ئیسلامیەكان و ڕێكخراوەكان و كەسەكان و دامەزراوە ئابوریە جۆربەجۆرەكان حكومی بێت یان سەر بەكەرتی تایبەت دەتوانن ئەم كارە بكەن) .
جەختی لەسەر ئەوەش كردەوە كەساڵی 2007 توێژینەوەیەكی وردم كردوە، بۆم دەركەوت كە ڕێژەی زەكات تەنها لە ووڵاتانی كەنداو لەو ساڵەدا گەیشتە 100 ملیار دۆلار، لەو ڕوانگەیەوە گەیشتمە ئەو ڕاستیەی كەلەسەر ئاستی جیهانی ئیسلامی ساڵانە پاری زەكات دەگاتە 400 ملیار دۆلار، كە ئەمەش ژمارەیەیكی گەورەیە و ئەگەر لە چوار چێوەی پرۆژەیەكی پەرەپێداندابێت دەتوانێت هەژاری بەتەواوی بنەبڕبكات و هەژارێك لە جیهانی ئیسلامیدا نەمێنێت .
لە كۆتایدا ئەمینداری گشتێ یەكێتی جیهانی زاناینی مسوڵمان جەختی لەسەر ئەوە كردەوە كە جیهانی ئیسلامی دەتوانێت گەشەپێدانی هەمە لایەنە ئەنجامبدات و ووڵات و گەلەكانیان بەرەو پێش ببەن و نمونەی دەوڵەتی چاك لەسەر ئاستی گوزەران و پێشكەوتن بنیات بنێن ،بەبێ ئەوەی پێویستیان بەهێنانە ناوەوەی سەرمایەی بیانی بێت، لە كۆتایدا هیوای خواست پرۆژەی (( كاف )) كە لە ئێستادا لە چەند وڵاتێك لە ژێر توێژینەوەو دانانی ئالیەتی گونجاودان بۆ جێبەجێ كردن ، هیوامان وایە ئەم پرۆژەیە ،ببێتە مایەی سودو قازانجی گشتی و سەرەتای گەشە پێدانێكی هەمە لایەنە بێت لەو ووڵاتانەدا. .