عەلی قەرەداغی / دروست نیە زەكات ببەخشرێت بەرێكخراوی نەتەوە یەكگرتوەكان بەڵام بەخشینی هەر هاوكاریەكی تر جگە لەزەكات دروستە

عەلی قەرەداغی / دروست نیە زەكات ببەخشرێت بەرێكخراوی نەتەوە یەكگرتوەكان بەڵام بەخشینی هەر هاوكاریەكی تر جگە لەزەكات دروستە

ئەم پرسیارە ئاراستەی دكتۆر عەلی قەرەداغی كراوە لەلایەن كۆمەڵێك دەستەی خێرخوازی و مرۆڤ دۆستی و كۆمەڵكەی مانگی سور لەوڵاتانی ئیسلامی.
ئەم پرسیارە گرنگە ئاراستەی زانایانی بەرێزی ئوممەتی ئیسلام و شەرعزانانی دەكەین.
پێشەكی/ لەچوارچێوەی كۆبونەوەی خولی دەستەی گشتی نەتەوەیەكگرتوەكان لەم دوو ساڵەی كۆتایی، لەچوارچێوەی دانیشتنە تایبەتەكان بۆ گەران بەدوای رێگاكانی پارەدار كردنی پرۆژە مرۆڤ دۆستیەكان لەرێكخراوی نەتەوە یەكگرتوەكان، بیرۆكەی پەنابردنە بەر زەكات و خێر و موڵكە تەرخان كراوەكان ( الوقف ) لەوڵاتانی ئیسلامی پێشكەش كراوە، بۆ پڕكردنەوەی كەلێنەكان لەرێگەی ئەم داهاتە ماڵیە بەردەستانە بۆ پارەداركردنی پرۆژە مرۆڤ دۆستیەكان و دابینكردنی پێویستیە مرۆییەكان ، كەبەردەوام لەزیادبوندایە .
هەروەك لەساڵی 2015 نوێنەری ئەمینداری گشتی نەتەوەیەكگرتوەكان داوای سوود وەرگرتنی كرد لەزەكات و خێرو موڵكە تەرخانكراوەكان بۆ وڵاتانی ئیسلامی كە رێژەیەكی زۆرە دەتوانرێت داهاتی چالاكیە مرۆڤ دۆستیەكان دابین بكات.
پرسیار: ئایا دروستە زەكات و موڵكی وەقف كرا و بدرێـتە ئەم رێكخراوە لەكاتێكدا بەشێك لەو زەكاتە تایبەت كراوە بە كارمەندانی فریاگوزار لەناو رێكخراوەكە ، بۆ كەمكردنەوەی خەرجیەكانی دەستەی كارگێری نوسینگەكانی رێكخراوە نەتەوە یەكگرتوەكان.
بەشێكی تر لەو داهاتی زەكاتە بەخەرج دەدرێت لەدەستەبەری (الچمان) كردنی كارگێڕی رێكخراوە فریاگوزارە نا دەوڵەتیەكان.
لەكاتێكدا بڕیاری خەرج كردنی ئەو داهاتانەو جێبەجێكردنی بریارەكان هەرگیز بەدەست وڵاتان و دامەزراوە ئیسلامیەكان نابێت.
بەم كردارەش هاریكاری و پشتیوانی نێوخۆی لەكۆمەڵگا مسوڵمانەكان لە دەست دەدەین ، چونكە دامەزراوەكانی نەتەوەیەكگرتوەكان دامەزراوە رۆژئاواییەكان بەكاردەهێنن بۆ جێبەجێكردنی دروشمەكانیان.
زۆرێك لەو دامەزراوانە دژی بەرنامەی گەلانی مسوڵمان كاردەكەن و بیروڕا گەلێك بڵاودەكەنەوە كە گونجاو نیە لەگەڵ شەریعەتە بەرزەكان، هەروەك چۆن بەشێك لەو داهاتانە بەخەرج دەدرێن لەپرۆژە فریاگوزاریەكان لەوڵاتانی نامسوڵمان و كەجگە لەمسوڵمان سوودمەند دەبن بەم جۆرە هەژاران و خاوەن پێداویستیەكان لەكۆمەڵگا مسوڵمانەكان بێ بەش دەبن لەو داهاتانەی كەلەبەردەستدایە.
وەڵامی دكتۆر عەلی قەرەداغی
الحمد الله رب العالمین والصلاە والسلام علی المبحوپ رحمە للعالمین وعلی اله وصحبه أجمین
ئاینی پیرۆزی ئیسلام خێرو رەحمەتە بۆ جیهانیان، بۆ ساڕێژكردنی هەموو زام و نەخۆشیەكان بەڵام ئەوەش لەیادناكەین مسوڵمانان لە بەرزترن بۆ ئیسلام بۆیە پابەندن بەگرنگی پێدانیان بەتایبەت ( بریارەكانی شەریعەتی ئیسلام شوێنەواری جیهانی و تایبەتی هەیە ، ئەم شوێنەوارانەش ئێستا بەرجەستەن یەكێك لەوانە بریاری پێویستی كردنی چەند ئەركێكی سامانی (دارایی) كە گرنگترینیان زەكاتە و خۆی لەپایەیی سێیەمی ئایندا دەبینێتەوە و پەروەردگار كردویەتی بەمەرجی برایەتی ئیمانی )فَإِن تَابُوا ۆأَقَامُوا الصَّڵاەَ ۆێ‌تَوُا الزَّكَاەَ فَإِخْۆانُكُمْ فِی الدِّینِ ۆنُفَصِّلُ الْێ‌ێاتِ لِقَوْمٍ ێعْڵمُونَ ) }التوبە:11{.واتە ئەگەر پەشیمان بونەوە و ملكەچی شەریعەتی خوا بوون و بەرێك و پێكی نوێژیان كردوو زەكاتیان دا ئەوا دەبنە بری دینیتان.
ئیسلام دەرگای خێرو بەخششی واڵا كردوە لەسەر سەرجەم مرۆڤایەتی بۆ هاوكاری كەمدەرامەت و خاوەن پێداویستیەكان، بەڵكو رێگەی بەخشینی بۆ پاراستنی ئاژەڵان ، هەروەك پرسیار كراوە لەپێغەمبەر دەربارەی پاداشت لەسەر ئاژەلان، پێغەمبەر(د.خ) فەرمویەتی لەسەر هەموو گیانداران پاداشت هەیەو پاداشت وەردەگرنەوە.
بەخشینی زەكات و تەرخانكردنی (وقف) بەخشینە تایبەتمەندەكان لەرێگەی نەتەوە یەكگرتوەكان)
دەمەوێت ئەوە رونبكەمەوە كەنەتەوە یەكگرتوەكان كۆششێكی شایەن بەسوپاسیان هەیە لەبواری بەهاناچونەوە لەسەر ئاستی جیهان، ئێمە داخوازین لەوڵاتانی مسوڵمان هاوكاریانبین لەم بونیادنانە وەهەوڵێكی دڵكار بۆ چاكسازی دامەزراوە مرۆڤ دۆستەكان وەبەرەوپێش بردنیان.
لەگەڵ ئەمەش كۆمەڵێك بەڵگەی روون هەیە كەدروست نیە زەكات بدرێت بەنەتەوەیەكگرتوەكان ئەگەرچی بەمەرج بدرێت لەسەر مسوڵمانە هەژارەكان لەبەرئەم هۆكارانە:
1- بێگومان زەكات پەرستشە، پێویستیەكی ئاینیە سەرەڕای دەستەبەری و هاوكاری كردنێكی سامانیە لەگەڵ سامانداران بۆ دەستەبەركردن لەناوخۆی كۆمەڵگای مسوڵمانان، لەبەر ئەم تایبەتمەندیە، كۆكردنەوەو وەرگرتنی زەكات ، دابەش كردنی ئەو هەشت دەستەی دیاری كراوە یەكێكە لەئەركەكانی دەوڵەتی ئیسلامی كەدەستی پێكردوە، لەسەردەمی پێغەمبەری خواوە(د.خ) پاشان خەلیفە راشدەكان و دواتر سەردەمی ئەمەوی و عەباسی و عوسمانیەكان.
بەم جۆرە دەوڵەتی ئیسلامی بەرپرس بوو لەكۆكردنەوەو خەرج كردنی و دابەشكردنی لەژێرچاودێری زاناكان و دادوەرەكان بەدرێژای 13 سەدە.
بێگومان گۆڕینی ئەم كۆدەنگیە ، ئەم عورفە یەك لەدوای یەكە، دروست نیە مەگەر بەبەڵگەیەك هاوشانی خۆی لەهێزی بەڵگەیدا وەبەڵگەش نیە، بەڵكو ئەم بەڵگانە ئەم كۆدەنگیە بەكردار پشت راست دەكاتەوە.
2- زانایان هاوڕان لەسەر ئەوەی دروست نیە لەماڵی كۆكراوەی زەكات (12.5%) زیاتر وەربگیریت بۆ ئەو دەستەودامەزراوەیە كەهەڵدەستێت بەكارەكە، لەسەرجەم باروقۆناغەكان تاگەیاندنی بەدەستی كەسانی شایستەی وەرگری زەكات.
بۆنمونە دەستەیەك هەستن بەكۆكردنەوەی زەكات و (10%)ی هەڵبگرن بۆ رێكخراوەكەیان ئەوە دروست نیە، دەبێت رێژەی (2.5%) وەربگرن.
بەڵام ئەوەی كەباس دەكرێت لەراپۆرت و وتارەكان سەبارەت بەخەرجی داهاتی ئەم رێكخراوە كەساڵانە 23 ملیار دۆلار خەرج دەكرێت بۆ هاوكاریە كتوپڕەكان لەرێگەی پێچ و پەنا و گرێبەستی ناڕوون و داخراو.
3- (ئەو خەڵكانەی شایستەی پێدانی زەكاتن دیاری كراون لەقورئانی پیرۆز) إِنَّمَا الصَّدَقَاتُ لِلْفُقَرَا‌وِ ۆالْمَسَاكِینِ ۆالْعَامِلِینَ عَڵیْهَا ۆالْمُۆَلَّفَەِ قُلُوبُهُمْ ۆفِی الرِّقَابِ ۆالْغَاڕمِینَ ۆفِی سَبِیلِاللَّهِ ۆابْنِ السَّبِیلِ ۖ فَڕیچَەً مِنَ اللَّهِ ۗ ۆاللَّهُ عَلِیمٌ حَكِیمٌ ﴿٦٠﴾
دواتر پێویست دەكات بەگەرانێكی ورد بۆ رەچاوكردنی هەموو ئەو سیفەتانە لەهەر تاكێك كەداوای زەكات دەكات.
ئایا ئەوكەسە هەژارە یان نا؟ ئەگەر هەژارە ئایا ئەتوانێ بژێویەك بەدەستبهێنێ؟ پاشان بانگەشەكردنی خۆی كەدەڵێ‌ هەژارم پێویستی بەبەڵگەیە، بەم جۆرە بۆ هەموو توێژەكانی تریش كەشایستەی زەكاتن ( پیاوێك هاتە خزمەت پێغەمبەر ووتی: زەكاتم بدەرێ، پێغەمبەر فەرمووی خوا رازی نیە بەبڕیاری پێغەمبەرو كەسی تریش لەزەكاتدان، خواداوەند بریاری تیادا داوە ، دابەشی كردوە بەهەشت بەش، ئەگەر تۆ یەكێكی لەو هەشت چین و توێژە ئەوا زەكاتت ئەدەمێ) رواه أبوداود.
لەبەرئەمە زاناكان هاوبۆچونن لەسەرئەوەی دروست نیە زەكات بدرێتە دەوڵەمەند و ئەوكەسەی دەتوانێت بژێوی خۆی دەستەبەربكات.
لەلایەكی ترەوە زۆربەی زۆری شەرعزانان بەدروستی نازانن زەكات بدرێتە نامسوڵمان، لەبەرئەوە زەكات وەردەگیرێ لەدەوڵەمەندانی مسوڵمان وەك پەرستش و نزیك بونەوە لەخوا پاشان بەخەرج دەدرێت بۆ هەژارەكانیان.
وەك لەفەرمودەی راستدا هاتوە لەابن عباسەوە( پێغەمبەر كاتێك مەعازی كوری جەبەلی نارد بۆ یەمەن پێی فەرموو ( فێریان بكە كەخوای پەروەردگار زەكاتی پێویست كردون لەسەروەتمەندەكانتان وەردەگیرێت و دەدرێتەوە بەهەژارەكانیان ) رواه البخاری والمسلم.
راڤەكەرانی فەرمودە باس لەئەوە دەكەن ئەم فەرمودە بەڵگەیە لەسەر ئەوەی، هەرچۆن تەنها لەمسوڵمانان وەردەگیرێت تەنیا بەسەر مسوڵماناندا دابەش دەكرێت.
هەربۆیە لبن منژر بانگەشەی كۆدەنگی دەكات لەپەرتوكەكەی خۆیدا ، هەروەها ابن الغدامە دەفەرموێت : زانایان كۆدەنگن یان نەزانراوە جیاوازی هەبێت لەنێوان زانایاندا كەزەكات نابەخشرێتە نامسوڵمان .
بەڵێ جیاوازی هەیە لەنێوان زانایان بۆ ئەو نامسوڵمانانەی لەژێر سایەی دەوڵەتی ئیسلامیدان ( اهل الژمە) بەڵام جگە لەمانە هیچ وتەیەكی بایەخدار نابنرێت ، بەڵام ئەمەش مانای ئەوە نیە كەئاینی ئیسلام نامسوڵمانی بێبەش كردبێت لەخێروبەخششی مسوڵمانان یان وڵاتانی مسوڵمان، سەروەت و سامانی دەوڵەتی ئیسلامی (بیت المال) لەدەستكەوتەكان( الغنیمە) هاوشێوەكانی لەسەرمایە كانزاییەكان و هاوشێوەكانی بەخەرج دەدرێت بۆ نامسوڵمانیش ، بۆ دەرەوەی وڵاتانی مسوڵمانان، بەگوێرەی رەچاوكردنی بەرژەوەندی گشتی هەروەك ئاینی ئیسلام رێگەی داوە بەبەخشینی خێروچاكەلەمسوڵمانانەوە بۆ خەڵكانی نامسوڵمان.

زیادەیەك لەسەر وتەكانی پێشوو، بنچینە لەزەكاتدا بەخشینیەتی لەشوێنی خۆی بۆ هەژارەكان، بۆ ئەو چین و توێژەی شایستەبن، دروست نیە بگوازرێتەوە بۆ وڵاتێكی تر مەگەر بەچەند رێكخەرو مەرجێك ، وەچەند تایبەتمەندی تری زەكات كە ئێستا بواری باسكردنی نیە.

پوختەیەك:
بێگومان زەكات چەند تایبەتمەندیەكی هەیە ، بەوپێیەی پەرستشێكی سامانی و ئاینیە كەواتە دروست نیە ببەخشرێت مەگەر بەدەستەو كۆمەڵێكی مسوڵمان كەشارەزای بڕیارەكانی شەریعەت بن سەبارەت بەزەكات لەبریار و مەرج و نەریتەكانی.
سوربوون لەسەر بەجێگەیاندنی مەرج و نەریتەكانی و پابەندبوون بەتایبەتمەندیەكانی وە پابەندبوون بەوەی (12.5%) زیاتر بەخەرج نەدرێت لەتێچونە كارگێڕیەكان لەسەرجەم باروقۆناغەكاندا .
ئەوەی باسكرا لەمەرج و نەریتەكانی زەكات نزیكە بڵێن ئەستەمە ئەم رێكخراوە نێودەوڵەتیانە بتوانن بەئەنجامی بگەیەنن بۆیە دروست نیە بەخشینی زەكات پێیان، بەڵام هیچ رێگریەك نیە لەهاوكاری كردنی رێكخراوەكان و دەستەخێرخوازیەكان.
مانگی سوور لەگەڵ رێكخراوە نێودەوڵەتیەكان و مرۆڤ دۆستەكان بۆ گەیاندنی زەكات بەهەژارە خاوەن پێداویستیەكان كەشایستە نیە بە وەرگرتنی زەكات بەگوێرەی ئەو مەرج و نەریتانەی پێشتر لەژێر چاودێری دەستەو دامەزراوەكان بۆ بەخشین و دابەشكردنی لەگەڵ ئەمەش نابێت خەرجیە كارگێریەكانی لەسەرجەم قۆناغەكان بگاتە زیاتر لە (12,5%) .
بەڵام موڵكە تەرخانكراوەكان (الوقف) و بەخشینو خێرەكان لەگەڵ ئەوەی دروستە ببەخشرێتن بە نامسوڵمانەكان بەمەرجێك دیاری نەكرابێت (مقید) نەبێت، بەڵام كێشەی ئەم موڵكە تەرخانكراوانە ئەوەیە كەببەخشرێت بەرێكخراوە نێودەوڵەتیەكان كێشەی تێچونە كارگێڕیە جیهانیەكان، بەجۆرێك بڕیارەكان كۆڕو دەستە فیقهیەكان لەسەر ئەوەیە نابێت تێچوەكانی (12,5%) زیاتر بێت.
لەبەرئەوە ئەوەی داواكراوە لێیان لەروانگەی شەریعەتەوە سووربونە لەسەر گەیاندنی هەموو ئەو ماڵ و سامانانە یان لانی كەم (87.5%) بۆ هەموو ئەو خەڵكانەی شایستەن بەوەرگرتنی زەكات ئەمە ئامانەتێكە لەهەڵگرانی لەدەستەو دامەزراوە خێرخوازیە ئیسلامیەكانن دروست نیە دەست بەرداری بن و كەمتەرخەمی تیادا بكەن.
رێگری نیە لەهاوكاری كردن لەگەڵ رێكخراوە نەتەوەییەكان لەئاوەدانكردنەوە لەپرۆژەی مرۆڤ دۆستی بەڵام بەمەرجی سەرپەرشتی و دابەشكردنی لەلایەن دامەزراوە خێرخوازیە ئیسلامیەكان بێت، رێگر نیە هەر هاوكاریەك بدرێتە نامسوڵمان بێجگە لەزەكات.